BURUNÖREN

IGDELI

KALEKÖY

KARAÖZÜ

KIZILPINAR

SIVRIALAN

YERLIKUYU

 

5. Safevilik ve Kızılbaşlık

Kızılbaşlık ve Türkmenler adlı araştırma yazısı  Araştırmacı VEDAT ÖZGÜL'e aittir.

Kendisi bu yazının www.turkmensitesi.com 'da  yayınlanmasına (sonradan!) izin vermiş ve yayınlanan eserlerin önceden sahiplerinden izin alınarak ve sahibinin adı ile yayınlanması konusunda türkmensitesi editörünü nazikce uyarmıştır.

 

 

5. Safevilik ve Kızılbaşlık
Kızılbaşlık ve Türkmenlik olgusunun, daha çok Osmanlı-Safevî çekişmesinde ön plâna çıktığı belirtmiştik. Anadolu’daki Proto-Kızılbaşları kendi safına çekmek için dinsel anlayışını değiştirdiği iddia edilen Safevî hânedânı, kurduğu tarikat ve Anadolu’ya gönderdiği dinsel kimlikli kişiler sayesinde Safevî Şia’sı olayını başlatır. Firuz Şah soyundan geldiği söylenen Şeyh Safî’nin kurduğu Erdebil Ocağı sayesinde -aynı zamanda dinsel kimliği olan- Safevî liderleri, 12 dilimli kızıl taç giymeye, kızıl sarık sarınmaya başlamış, müridlerine de derecelerine göre aynı tacı, sarıklı veya sarıksız olarak giydirmiştir.[47] Nitekim çeşitli kaynaklarda Firuz Şah, Zerrin Külah lâkabıyla birlikte kullanılmaktadır. Zerrin Külah, Kızıl börk (başlık) anlamındadır. Bazı kaynaklarda Zerrin Külah, altın sırmalı bir külah, sırma takke ve kırmızı külah olarak da ifade edilmektedir:[48] Kızıl taç kabul edildikten sonra, İran’daki Safevî şahlarına bağlı olan kitlelere Kızılbaş denilmiştir. Aleyhlerine birçok kötü söylenti ve iftiralar uydurulmuş; ayrıca bu ad muhalifleri tarafından, onları küçük düşürmek için kullanılmıştır. Buna karşılık Kızılbaşlar tarafından da kızıl elbisenin ve bilhassa kızıl tacın kudsiyetine ait birçok hikâye icat edilmiştir.[49]
Bekir Kütükoğlu aynı konuda şunları ifade etmektedir:
“Önceleri Osmanlıların alay etme amaçlı kullandıkları bu tanımlama, 1540 tarihlerine doğru artık hayderî[50] (oniki dilimli başlık) tâcın giyilmemeye başlanmasına rağmen kullanılmaya devam etti.”[51]
Yine aynı konuda Walther HINZ, görüşlerini şu şekilde aktarmaktadır: “Şeyh Haydar’ın teşkilat kudretine, müridleri için kabul ettirdiği üniforma şahit olarak gösterilebilir: Tarikat mensupları sırtlarına derviş entarisi giyerler, başlarına da taç denilen Haydarî sarık sararlardı. Türkmen sarığının kabarık olmasına mukâbil taç, beyaz bir tülbent üzerine sarılan sürahi biçiminde, yukarıya doğru gittikçe sivrilen on iki dilimli kırmızı bir kavuktur. Parmak kalınlığındaki on iki dilim ve kırmızı renk, Safevîliğin Alevi akidesini ve mübarek on iki imamı temsil etmektedir. Peygamberle kan akrabalığı dolayısıyla yalnız bu on iki imam, onun meşru halefleri sayıldığından isimleri dilimlerin üstüne işlenmiş bulunmaktadır. Bu başlığı kullananlara verilen Kızılbaş ismi de yine sarığın rengiyle ilgilidir; önceleri istihzâ[52] makamında Osmanlıların kullandığı bu isim daha sonra umumîleşmiştir. Haydar’ın ölümünden sonra (1488) muvakkaten[53] kullanılmaya başlandığı halde Şah İsmail tarafından tekrar kabul ettirilmiş ve biraz sonra o kadar yayılmıştır ki Venedikliler 16. yüzyıl başlarında İran’a, Halep yoluyla kervanlarla çok miktarda kırmızı bez satmak fırsatını bulmuşlardır. Şah Tahmasp zamanında (1540 tarihlerinde) Kızılbaşlar bu kavuğu kullanmamaya başladılar ve 17. yüzyılda yalnız hükümdar ailesine pek bağlı sufîler bunu taşımakta devam ediyorlardı.”[54]
16. yüzyıl ozanlarının deyişlerinde/nefeslerinde açıkça Safevîlik sempatisini hatta Safevîlik uğruna savaşmanın gururundan bahseden sözleri saptamak mümkün. Bunlar aynı zamanda Proto-Kızılbaş grupların Kızılbaş adını almaları ve Kızılbaşlığı dile getirişleri olarak da nitelendirilebilir. Nitekim 16. yüzyılın başlarındaki Osmanlı kayıtlarında Kızılbaş tabiriyle karşılaşıyoruz:[55]
Yeryüzün kırmızı taçlar bürüye
Münafık olanın bağrı eriye
Sahib-i zamânın emri yürüye
Sultan kim olduğu bilinmelidir
Pir Sultan Abdal’ım ey dede himmet
Kendine cevretme âleme rahmet
İstanbul şehrinde ol sâhibi devlet
Tâc-ı devlet ile salınmalıdır[56].
Pir Sultan’ın oğlu olduğu iddia edilen (Seyyit Ali) Pir Ali’ye ait bir deyiş de şöyledir:
Hey Yezit, yanına kalır mı sandun
Nice intikamlar alınsa gerek
Mehdî[57] çıkarsa nic’olur halin
Heybetli küsleri çalınsa gerek
Sanma ki Osmanlı yanına kalur
Tanrı’nın aslanı Şah oğlu gelür
Darb ile elinden tahtını alur
Harabende erkân sürülse gerek.[58]
16. yüzyıldaki olaylara tanıklık etmiş, Şafii mezhebine bağlı bir Kürt olan Şerefnâme’nin yazarı Şerefhan kitabında, çoğunluğu Türkmen olan Safevi yandaşları için Kızılbaş terimini kullanmış, Osmanlı ordusuyla beraber Kızılbaşlara karşı yaptıkları mücadelelerden gururla bahsetmiştir[59]. Şükrî-i Bitlisî, Mardin Kalesi için yapılan savaş sonrası Safevi Ordusu’nun yenilgisini ve bu savaşa katılan Varsak, Menteş, Teke Boyları gibi Kızılbaş Türkmen topluluklarının, savaş sonucu içine düştükleri durumu alaylı bir şekilde şöyle ifâde etmektedir:
Düşüp hâke (toprağa) kırıldı çok Kızılbaş
Gazâ içün zırhlar döktiler yaş

İderler gerçi dâvâ-yı velîlik

Hezimet (yenilgi) mi olur şan-ı Alî’lik
Anun çün ismi olmuşdur Kızılbaş

Görünür tenlerinde çok kızılbaş

Yakalar yırtuben çâk oldular (parçalandı) hep

Döküldüler kamu (hep) hâk (toprak) oldular hep

Kırmızî taç ile toldı ma’reke (savaş alanı)
Kimi Varsak kimi Menteş kimi Teke
Dutdi yek-ser (baştan başa) gökyüzin şarkî (doğulu) sipâh (asker)
Elde tiğ (kılıç)-u-dillerinde Şah Şah[60]
1585 yılında Özdemiroğlu Osman Paşa’nın Kafkasya Fetihleri sırasında yazdığı şiir, Osmanlı-Safevi savaşının bir üst düzey Osmanlı askeri tarafından, dinsel boyutta ne şekilde algılandığını göstermesi açısından önemlidir:
……..
Dökülüp kanı Kızılbaşların
Oldu hâki Acem’in hûn-âmîz
Havf-i tîg ile gurûh-u rafıza
Dimege başladı Sünnîyüz biz[61]
…….
Günümüz Aleviliğinin Kızılbaş terimini reddetmesi, Kızılbaş kavramına yüklenen pejoratif (hakaret dolu) bir anlam kazanmasından ileri geldiği düşünülmektedir. Rafız, zındık, mülhid, mum söndü yapanlar gibi yakıştırmalar da aynı çerçevede Osmanlı yazışmalarında kullanılmaktadır.[62] Bu konuda Osmanlı yazışmalarından örnekler verilebilir: Şehrizol Beylerbeyisi’ne yazılan bir hükümde rastlanan şu ibâre şâyân-ı dikkattir: “…Arab Kendümü nam karyede sâkin… nam kimesneler için Kızılbaş, Şah İsmail Şah olalıdanberü er ve avret ve kız ile bir yerde mahlût el ele olup alâmât-ı rafz-ı zâhir ve peydâ eylemişlerdir.” [63] “Bilcümle Kızılbaşlar’ın hakkından gelindiği takdirde küllî telef-i nefs olmak lâzım geleceğini arz eden Rum Beylerbeyisi’ne, mülhid ve râfızî olan Kızılbaşlar’ı evleri ve barkları ile alâkalarını kesip hisar erleri refâkatinde Kıbrıs’a sürmesi ve fakat Kızılbaş halifelerinin haklarından gelinmesi emredilmiştir.” [64]
Kızılbaşların Osmanlı’ya karşı birçok olaya katılmış olmaları, Osmanlı Devlet erkânı, onların etkisindeki ve idaresindekiler tarafından Kızılbaşlığa, pejoratif bir anlamın yüklenmesinde -siyasî bir tasarruf olarak- etken olmuştur denilebilir.[65]


KAYNAKÇA
166 Numaralı Muhâsebe-İ Vilâyet-İ Anadolu Defteri, (1995), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
370 Numaralı Muhâsebe-İ Vilâyet-İ Rûm-İli Defteri,(2001), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
387 Numaralı Muhâsebe-İ Vilayet-İ Karaman Ve Rum Defteri (937/1530) I,(1996), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
387 Numaralı Muhâsebe-İ Vilayet-İ Karaman Ve Rum Defteri (937/1530) II, (1997), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
438 Numaralı Muhâsebe-İ Vilâyet-İ Anadolu Defteri (937/1530) I, (1993), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
998 Numaralı Muhâsebe-İ Vilâyet-İ Diyâr-İ Bekr Ve Arab Ve Zü’l-Kâdiriyye Defteri (937/1530) I, (1998), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
998 Numaralı Muhâsebe-İ Vilâyet-İ Diyâr-İ Bekr Ve Arab Ve Zü’l-Kâdiriyye Defteri (937/1530) II,(1999), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara.
AKDAĞ, Mustafa, (1995), Türk Halkının Dirlik Ve Düzenlik Kavgası-Celâlî İsyanları, Cem Yayınevi, İstanbul, Eylül
AKSOY, Bilal, (1985), Tarihsel Değişim Sürecinde Tunceli, Cilt: 1, (Kendi Yayını), 1. Baskı, Ankara.
AKSOY, Erdal, (2000), “Anadolu’da Yaşayan Oğuz Türklerinde Sosyal Farklılaşma: Türkmenler ve Yörükler”, Kök Araştırmalar Dergisi, Osmanlı Özel Sayısı, KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Vakfı Yayını, Ankara.
AKSOY, Mustafa, (1996), Kültür Sosyolojisi Açısından Doğu Anadolu, (Kendi Yayını), 1. Basım, İstanbul, Ekim
AKSÜT, Hamza, (2002), Anadolu Aleviliği’nin Sosyal Ve Coğrafi Kökenleri, 1. Baskı, Art Yayını, Ankara
AKTEPE, M. Münir, (1953), 14. ve 15. Asırlarda Rumeli’nin Türkler Tarafından İskânı’na Dâir, Türkiyat Mecmuası Cilt 10’dan Ayrı Basım, Osman Yalçın Matbaası, İstanbul.
AKTEPE, M. Münir, (1953), Osmanlı Türkleri’nin Rumeli’ye Yerleşmeleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, İstanbul.
ALİ KEMALİ, (1992), Erzincan Tarihi (Tarihi-Coğrafi-Toplumsal-Etnografi-İdari-İhsai İnceleme Araştırma Tecrübesi), Kaynak Yayınları, İstanbul.
ALLOUCHE, Adel, (2001), Osmanlı-Safevî İlişkileri, Kökenleri Ve Gelişimi, Çeviren: Ahmed Emin DAĞ, Anka Yayınları, 1. Basım, İstanbul.
ARSLAN, H. Çetin, (2001), Türk Akıncı Beyleri Ve Balkanların İmarına Katkıları (1300-1451), Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara..
Âşıkpaşaoğlu Tarihi, (1992), Atsız, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.
Aşiretler Raporu, (1998), Kaynak Yayınları, İstanbul, Şubat.
AYDIN, Dündar, (1998), Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı, Kuruluş Ve Genişleme Devri (1535-1566), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
AYDIN, Mahir, (1992), Şarkî Rumeli Vilâyeti, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
BAHA SAİD BEY, (2000), Türkiye’de Alevi-Bektaşi, Ahi Ve Nusayri Zümreleri, Hzl. İsmail GÖRKEM, Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Müdürlüğü Yayını, Ankara.
BARKAN, Ömer Lütfi, (1942), “İstila Devrinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”, Vakıflar Dergisi, II. Sayı, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayını.
BARKAN, Ömer Lütfi, (2000), Osmanlı Devleti’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi, Osmanlı Devlet Arşivleri Üzerinde Tetkikler-Makaleler, Cilt 1, Yayına Hazırlayan: Hüseyin ÖZDEĞER, İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü Yayını, İstanbul.
BAŞAR, Fahamettin, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluş Devrinde Meydana Gelen Şehzâde İsyanları ve Bu İsyanlarda Bizans İmparatorluğu’nun Rolü”, 8.Türk Tarih Kongresi Bildirileri, 3. Cilt, 1. Kısım.
BAYRAK, Mehmet, (1997), Alevilik ve Kürtler, Özge Yayınları, Ankara.
BAYRAK, Mehmet, (1996), Öyküleriyle Halk Anlatı Türküleri, (Kendi Yayını), Ankara.
BENEKAY, Yahya, (1967), Yaşayan Alevilik (Kızılbaşlar Arasında), Varlık Yayınları, İstanbul.
BEŞİKÇİ, İsmail, (1992), Doğu Anadolu’nun Düzeni, Yurt Kitap Yayın, Ankara,
BİRDOĞAN, Nejat, (1992),Anadolu Ve Balkanlarda Alevi Yerleşmesi, Alev Yayınları, İstanbul.
BİRDOĞAN, Nejat, (1996), “Anadolu Aleviliği’nin Bugününe Ahiliğin Etkisi”, I. Uluslararası Ahilik Kültürü Sempozyum Bildirileri, Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayını, Ankara.
BRUINESSEN, Martin van; Kürtlük-Türklük-Alevilik, Çeviren: Hakan YURDAKUL, İletişim
CELİL, Celile, (1992), 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Kürtler, Çeviren: Mehmet DEMİR, Öz-Ge Yayını, 1. Basım, Ankara.
ÇAĞATAY, Neşet, (1997), Bir Türk Kurumu Olan Ahilik, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
ÇAMUROĞLU, Reha, (1990), Tarih, Heterodoksi Ve Babailer, Der Yayınları, İstanbul.
ÇEVİK, Hikmet, (1971), Tekirdağ Yürükleri, Tekirdağ Halkevi Yayını, İstanbul
DANİŞMEND, İsmail Hami, (1971), İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi
(6 Cilt), Türkiye Yayınevi, İstanbul.
DELİLBAŞI, Melek & ARIKAN, Muzaffer, (2001), Hicri 859 Tarihli Suret-İ Defteri Sancak-I Tırhala, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
DEMİR, Galip, (2000), Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu ve Ahilik, Ahi Kültürünü Araştırma ve Eğitim Vakfı Yayınları, İstanbul.
DERSİMİ, Nuri, (1997), Hatıratım, Doz Yayınları, İstanbul.
DERSİMİ, Nuri,(1997), Kürdistan Tarihinde Dersim, Doz Yayınları, İstanbul.
DERSİM-Jandarma Genel Komutanlığı’nın Raporu,(1998), Kaynak Yayınları, İstanbul.
DEVELLİOĞLU, Ferit, (1988), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, 15. Baskı, Aydın Kitabevi Yayınları.
DUKAS, (1956), Bizans Tarihi, Çeviren: VL. MİRMİROĞLU, İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yayınları, İstanbul.
DULKADİR, Hilmi, (1997), İçel’de Son Yörükler-Sarıkeçililer, İçel Valiliği Yayını, 1. Basım, Mersin.
EBU BEKR-İ TIHRANÎ, (2001), Kitab-I Diyarbekriyye, Çeviren: Mürsel Öztürk, Kültür Bakanlığı Yayını.
EDİRNELİ ORUÇ BEY, (1972), Oruç Bey Tarihi, Baskıya Hazırlayan: ATSIZ, Tercüman Gazetesi Yayını -1001 Temel Eser-, İstanbul.
EFENDİYEV, Oktay, (1997), “Safevi Devleti’nin Kuruluşunda Türk Aşiretlerinin Rolü, Yabancı Araştırmacıların Gözüyle Alevilik: Tuttum Aynayı Yüzüme Ali Göründü Gözüme”, Çeviri: İlhan Cem Erseven, Ant Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
EMECEN, Ferdidun, (2001), İlk Osmanlılar Ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası, Kitabevi Yayını, İstanbul.
EREN, Muharrem, (1992), Kocaavşar Köyü ve Tarihte Avşarlar, Milli Eğitim Bakanlığı Yayını, İstanbul.
ERİŞEN, İhsan Mesut & SAMANCIGİL, Kemal, (1966), Hacı Bektaş Veli Bektaşilik Ve Alevilik Tarihi, Ay Yayınevi, İstanbul.
ERÖZ, Mehmet, (1977), Türkiye’de Alevilik Bektaşilik, Otağ Matbaacılık, İstanbul.
ERÖZ, Mehmet, (1991), Yörükler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul.
EYUBOĞLU, Sabahattin, (1997), Pir Sultan Abdal, Yayına Hazırlayanlar: Azra ERHAT & Atilla ÖZKIRIMLI & Asım BEZİRCİ, Cem Yayınevi, 5. Basım, İstanbul.
FIRAT, M. Şerif, (1983), Doğu İlleri Ve Varto Tarihi, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 5. Baskı, Ankara.
GÖĞEBAKAN, Göknur, (2002), 16. Yüzyılda Malatya Kazası (1516-1560), Malatya Belediyesi Kültür Yayınları, Malatya.
GÖKBİLGİN, M.Tayyib, (1952), 15.-16. Asırlarda Edirne Ve Paşa Livası: Vakıflar-Mülkler-Mukatalar, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayını, İstanbul.
GÖKBİLGİN, M.Tayyib, (1957), Rumeli’de Yürükler, Tatarlar Ve Evlâdı Fâtihân, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul.
GÖLPINARLI, Abdülbâki, (1977), Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler Ve Atasözleri, Inkilap Ve Aka Kitabevleri Yayınevi, İstanbul.
GÖLPINARLI, Abdülbâki, (1992), Alevi-Bektaşi Nefesleri, İnkılap Kitabevi Yayını, 2. Baskı, İstanbul.
GÖLPINARLI, Abdülbâki,(1997), Türkiye’de Mezhepler Ve Tarikatlar, İnkılap Kitabevi Yayını, İstanbul.
GÜMÜŞÇÜ, Osman, (2001), 16. Yüzyıl Larende (Karaman) Kazası’nda Yerleşme Ve Nüfus, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
GÜNDÜZ, Tufan, (1997), Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640”, Bilge Yayınları, Ankara.
HALAÇOĞLU, Yusuf, (1991), 18. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
HANÇERLİOĞLU, Orhan, (1993), Felsefe Ansiklopedisi, Remzi Kitabevi, İstanbul.
HEZARFEN, Ahmet, (2003), Osmanlı Belgeleri’nde Dersim Tarihi, Yayına Hazırlayan: Cemal Şener, Etik Yayınları, İstanbul.
HINZ, Walther, (1992), Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, Çev: Tevfik BIYIKLIOĞLU, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
HOCA SADETTİN EFENDİ, (1992), Tacü’t-Tevarih I, Hazırlayan: İsmet PARMAKSIZOĞLU, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
HONIGMANN, Ernst, (1970), Bizans Devleti’nin Doğu Sınırı, Çev: Fikret IŞILTAN, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayını, İstanbul.
IŞIK, Adnan, (1998), Malatya (1830-1919), (Kendi Yayını), İstanbul.
İmam Cafer Buyruğu, (1995), Şahkulu Sultan Külliyesi Mehmet Ali Hilmi Dedebaba Araştırma, Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları, İstanbul.
İNALCIK, Halil, (1987), Hicrî 835 Tarihli Sûret-İ Defter-İ Sancak-İ Arvanid, Türk tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
İNALCIK, Halil, (1995), Fatih Devri Üzerinde Tetkikler Ve Vesikalar I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 3. Baskı, Ankara.
İNALCIK, Halil, (1999), “Osmanlı Fetih Yöntemleri”, Cogito Dergisi (Osmanlılar Özel Sayısı), 19. Sayı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
İslam Ansiklopedisi, (1997), Milli Eğitim Bakanlığı Yayını, Eskişehir.
KAYA, Ali, (1999), Başlangıcından Günümüze Dersim Tarihi, Can Yayınları, 1. Basım, İstanbul.
KOCADAĞ, Burhan, (1992), Doğu’da Aşiretler Kürtler, Aleviler, Can Yayınları İstanbul.
KOCADAĞ, Burhan,, (1987), Lolan Oymağı Ve Çevre Tarihi, (Kendi Yayını), Yalova.
KÖPRÜLÜ, Fuad, (1984), Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, 5. Basım, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara.
KÖPRÜLÜ, Fuad, (1999), Osmanlı’nın Etnik Kökeni, Kaynak Yayınları, İstanbul.
KÜTÜKOĞLU, Bekir, (1993), Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, İstanbul.
MELIKOFF, Irene, (1999), “Bektaşilik/Kızılbaşlık: Tarihsel Bölünme ve Sonuçları, Alevi Kimliği” Editörler: T. OLSSON, E. ÖZDALGA, C. RAUDVERE, Tarih Vakfı , Yurt Yayınları, İstanbul.
MELIKOFF, Irene, (1999), “Alevi-Bektaşiliğin Tarihi Kökenleri, Bektaşi-Kızılbaş(Alevi) Bölünmesi ve Neticel
ri, Türkiye’de Aleviler-Bektaşiler-Nusayriler”, Ensar Neşriyat, İstanbul,.
MİROĞLU, İsmet, (1990), Kemah Sancağı Ve Erzincan Kazası (1520-1566), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
MÜNECCIMBAŞI AHMED B. LÜTFULLAH, (1995), CAMİÜ’D-DÜVEL, Osmanlı Tarihi (1299-1481), Yayına Hazırlayan: Ahmet AĞIRAKÇA, İstanbul.
NICOL, Donald M, (1999), Bizans’ın Son Yüzyılları (1261-1453), Çev: Bilge UMAR, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
OCAK, Ahmet Yaşar, “Kutb ve İsyan: Osmanlı Mehdici Hareketlerin İdeolojik Arka Planı Üzerine Bazı Düşünceler”, Toplum Ve Bilim Dergisi, 83. Sayı.
OCAK, Ahmet Yaşar, (1991), İslâm-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır-İlyas Kültü, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara.
OCAK, Ahmet Yaşar, (1996), Babailer İsyanı-Aleviliğin Tarihsel Altyapısı, Dergah Yayınları, 2. Baskı, İstanbul.
OCAK, Ahmet Yaşar, (1997), Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
OCAK, Ahmet Yaşar, (1999), Kalenderîler, Türk Tarih Kurumu Yayını, 2. Basım, Ankara.
OCAK, Ahmet Yaşar, (1999), Osmanlı Toplumunda Zındıklar Ve Mülhidler, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2. Baskı, İstanbul.
OCAK, Ahmet Yaşar, (2000), Alevi Ve Bektaşi İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, İletişim Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
OCAK, Ahmet Yaşar, (2002), Sarı Saltık-Popüler İslâm’ın Balkanlar’daki Destanî Öncüsü (Xııı. Yüzyıl), Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
OGUZ, Burhan, (1997), Türk Halk Düşüncesi Ve Hareketlerinin İdeolojik Kökenleri, Simurg Yayıncılık, İstanbul.
OĞUZOĞLU, Yusuf, (2000), Osmanlı Devlet Anlayışı, Eren Yayıncılık, İstanbul.
ORHONLU, Cengiz, (1987), Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskanı, Eren Yayıncılık, İstanbul.
Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, (2000), Efsaneler Ve Gerçekler, Tartışma/Panel Bildirileri, İmge Kitabevi Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
OSTROGORSY, George, (1957), Hıstory Of Byzantıne State, Almanca’dan İngilizce’ye Çeviren: Joan HUSSEY, Rutgers University Press.
ÖDEN, Zerrin Günal, (1999) Karasi Beyliği, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
ÖZ, Baki, (1997), Kurtuluş Savaşı’nda Alevi-Bektaşiler, Cumhuriyet Gazetesi Yayını, İstanbul.
ÖZ, Baki, (1999), Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Alevi-Bektaşi-Ahi Çevrelerinin Rolü, Yol Dergisi, 2. Sayı, Ankara.
ÖZGÜL, Vatan , “ Balabanlılar Hakkında Anket Çalışması”, (2004), Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Gazi Üniversitesi Türk Kültürü Ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayını, 29. Sayı, Ankara.
ÖZGÜL, Vatan, (1996), “ Kazdağı Çevresi Tahtacıları ve 5 Telli Saz”, Halkbilimi Dergisi, 1. Sayı, ODTÜ Türk Halk Bilimi Topluluğu Yayını, Ankara.
ÖZGÜL, Vatan, (2000), “ 19. Yüzyıl’dan Önce Balaban Aşireti”, Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Gazi Üniversitesi Türk Kültürü Ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayını, 14. Sayı, Ankara.
ÖZGÜL, Vatan, (2000), “Kızılbaşlığın Gelişimi ve Türkmenler Üzerine Bir Deneme”, Folklor/Edebiyat Dergisi, 23. Sayı.
ÖZKAN, Nevzat, (1994), “Dede Korkut Kitabı’nda Dini-Tasavvufi Unsurlar” , Milli Folklor Dergisi, 21. Sayı, Ankara.
ÖZKÖK, Burhan, (1937), Osmanlılar Devrinde Dersim İsyanları, İstanbul Askeri Matbaası, İstanbul.
ÖZMEN, İsmail, (1995), Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi (17.-18. Yüzyıl), 3. Cilt, Saypa Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
ÖZYİĞİT, Seydi, (1988), İkibin Yıllık Tarihi İle Lolan Aşireti, Yayımlanmamış Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Elazığ.
PAKALIN, Mehmet Zeki, (1993), Osmanlı Tarih Deyimleri Ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.
REFİK, Ahmet, (1989), Anadolu’da Türk Aşiretleri, Enderun Kitabevi, İstanbul.
RIŞVANOĞLU, Mahmut, (1975), Doğu Aşiretleri Ve Emperyalizm, Türk Kültür Yayını, 2. Baskı, İstanbul.
RUMLU HASAN, (2004), Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevârih), Ardıç Yayınları, Çev: Cevat CEVAN, Ankara.
SALTIK, Veli, (2004), Alevi Türkmen Tarihi Ve Saltuklular, 2. Baskı, (Kendi Yayını), Ankara.
SAVAŞ, Saim, (2002), 16. Asırda Anadolu’da Alevilik, Vadi Yayınları, 1. Basım, Ankara.
SEVGEN, Nazmi, (1999), Zazalar Ve Kızılbaşlar, Kalan Yayınları, 1. Basım, Ankara.
SEVİNÇ, Necdet, (1997), Gaziantep’te Türk Boyları, Turan Yayıncılık, İstanbul.
SEYİRCİ, Musa, (2000), Batı Akdeniz Bölgesi Yörükleri, Der Yayını, İstanbul.
SOLAK, İbrahim, (2000), “ Anadolu’da Nüfus Hareketleri ve Osmanlı Devletinin İskân Politikası”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Sayı: 127, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayını, İstanbul.
SUNGURLUOĞLU, İshak, (1958), Harput Yollarında, 1. Cilt, Elazığ Kültür ve Tanıtma Vakfı Yayını, İstanbul.
SÜMER, Faruk, (1980), Oğuzlar (Türkmenler), 3. Baskı, Ana Yayınları.
SÜMER, Faruk, (1984), Karakoyunlular, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
SÜMER, Faruk, (1992), Safevî Devletinin Kuruluşu Ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
SÜMER, Faruk, (1999), Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul.
ŞAHHÜSEYİNOĞLU, Hasan Nedim, (1996), ANADOLU KÜLTÜR MOZAYİğinden Bir Kesit-Balıyan, Ürün Yayınları, Ankara.
ŞAHİN, Ali, (1962), Güneydoğu Anadolu’da Beydili Türkmenleri Ve Baraklar, (Kendi Yayını), Ankara.
ŞAHİN, Erdoğan, (1987), Erzincan Tarihi, Erzincan
ayra Hizmet ve Dayanışma Vakfı Yayını, Erzincan.
ŞAHİN, Osman, (1992), Son Yörük, Kaynak Yayınları, İstanbul..
ŞAKİR, Ziya, (1992), Mezhepler Tarihi Ve Şah İsmail, İstanbul Maarif Kitaphanesi Yayını, İstanbul.
ŞEREF HAN, (1990), Şerefnâme (Kürt Tarihi), Çev: M. Emin BOZARSLAN, Hasat Yayınları, İstanbul.
Tanyeri Ağarırken: Tanyeri Nahiyesi Ve Köyleri, (1996), Erzincan İli Tanyeri Nahiyesi Kültür, Dayanışma ve Yardımlaşma Derneği Yayını.
Tarih (Sultan I.ı. Murad Dönemine Ait Bir Bizans Kaynağı), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
TAŞDEMİR, Mehmet, (1999), 16. Yüzyılda Adıyaman (Behisni, Hısn-I Mansur, Gerger, Kahta) Sosyal Ve İktisadi Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
TEMREN, Belkıs, (1994), Bektaşiliğin Eğitsel Ve Kültürel Boyutu, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
TÜRKAY, Cevdet, (1979), Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak Aşiret Ve Cemaatler, Tercüman Kaynak Eserler Serisi:1, 1. Basım, İstanbul.
Türkçe Sözlük, (1988), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
TÜRKMANİ, Kudbeddin, (1948), Alevilik-Doğuşu, Yayılışı ve Hususiyet, (Kendi Yayını), Ankara.
UĞUR, Ahmet, (2001), Yavuz Sultan Selim’in Siyasi ve Askeri Hayatı, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.
ULUÇAY, M. Çağatay, (1944), Saruhan’da Eşkiyalık ve Halk Hareketleri, CHP Manisa Halkevi Yayını, İstanbul.
ULUSOY, A. Celâlettin, (1986), Hünkar Hacı Bektaş Veli ve Alevi-Bektaşi Yolu, (Kendi Yayını), 2. Baskı, Hacıbektaş.
UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, (1988), Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
ÜNAL, Mehmet Ali, (1989), 16. Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
ÜNAL, Mehmet Ali, (1999), 16. Yüzyılda Çemişgezek Sancağı, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
YALMAN, Ali Rıza, (1977), Cenupta Türkmen Oymakları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
YAMAN, Ali, (1998), Alevilik’te Dedelik-Ocaklar, Cep Kitapları Dizisi-2, (Kendi Yayını), İstanbul.
YAMAN, Mehmet, (1994), Erdebilli Şeyh Safi Ve Buyruğu, (Kendi Yayını), İstanbul.
YAVUZ, Edip, (1968), Tarih Boyunca Türk Kavimleri, (Kendi Yayını), Ankara.
Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 2000.
YEŞİLGÖZ, Kazım, (1997), Kürtlerin Tarihi Ve Coğrafyası Hakkında Bir Araştırma, (Kendi Yayını).
YILMAZÇELİK, İbrahim, (1999), 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Dersim Sancağı, (Kendi Yayını), 3. Baskı, Elazığ.
YİNANÇ, Refet & ELİBÜYÜK, Mesut, (1983), Kanuni Devri Malatya Tahrir Defteri (1560), Gazi Üniversitesi Yayını, Ankara.
YİNANÇ, Refet & ELİBÜYÜK, Mesut, (1988), Maraş Tahrir Defteri (1563), Ankara Üniversitesi Yayını, Ankara.
YOLGA, Mehmet Zülfü, (1994), Dersim (Tunceli) Tarihi, Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları, Ankara.
ZACHARIADOU, Elizabeth A, (2000), Osmanlı Beyliği, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2. Basım, İstanbul.
ZEYREK, Yunus, (2001), Tarih-İ Osman Paşa, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara.


DİPNOTLAR
[1] Konar-göçerlik (ya da yarı göçebelik): Göçebelikten yerleşik hayata geçiş tarzındaki ara tiptir. Kışı köylerde çadır yerine kaim olan ağaç, taş, tuğla, saz vs. gibi muhite uygun evlerde geçirip ziraat yaparlar. Daha ziyade hayvancılıkla beraber yürüyebilen hububat ziraatidir bu. Yazın da hayvanlarını alıp yaylalara çıkarlar, çadırda otururlar (Mehmet ERÖZ, Yörükler, s. 72).
[2] Tufan GÜNDÜZ, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640”, s. 14
[3] Vatan ÖZGÜL, “Kızılbaşlığın Tarihsel Gelişimi ve Türkmenler Üzerine Bir Deneme,” Folklor/Edebiyat Dergisi, 23. Sayı, s. 119
[4] Nejat BİRDOĞAN, Anadolu ve Balkanlarda Alevi Yerleşmesi, s. 76; Son beytin farklı bir versiyonu da şöyledir:
Tur’da Musa durup münâcât eyler
Neslimizi sorar isen Hoy’danuz .
(Ahmet Yaşar OCAK, Babailer İsyanı-Aleviliğin Tarihsel Altyapısı, s. 205)
[5] a.g.m., s. 120; bkz. Faruk SÜMER, Oğuzlar (Türkmenler), s. 51, 52; Tufan GÜNDÜZ, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640”, s. 17-20
[6] bkz.Tufan GÜNDÜZ, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozuluş Türkmenleri 1540-1640”, s. 19-20
[7] bkz. Ahmet REFİK, Anadolu’da Türk Aşiretleri, s. V.
[8] a.g.e. s. vi; Ahmet REFİK, müsellim terimini kullanmış ancak kastettiği müsellem olabilir. (Bu konuda bakınız Mehmet Zeki PAKALIN, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, müsellem ve müsellim maddeleri) Yörük-Türkmen kavramı konusunda detay tartışma için bkz. Hilmi DULKADİR, İçel'de Son Yörükler-Sarıkeçililer, s. 9-26.
[9] Vatan ÖZGÜL, “Kazdağı Çevresi Tahtacıları ve 5 Telli Saz”, Halkbilimi Dergisi, 1. Sayı, s. 22.
[10] Türkmen-Yörük terimlerinin benzeşen ve ayrılan yönleri konusunda ayrıntılı bilgi için bkz. Erdal AKSOY, “Anadolu'da Yaşayan Oğuz Türklerinde Sosyal Farklılaşma: Türkmenler ve Yörükler”, s. 105-121, Kök Araştırmalar Dergisi, Osmanlı Özel Sayısı.
[11] Cengiz ORHONLU, Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskanı, s. 33.
[12] a.g.e., s. 33.
[13] Faruk SÜMER, Oğuzlar (Türkmenler), s. 33, 37, 41, 42.
[14] Irene MELIKOFF, Bektaşilik/Kız
lbaşlık: Tarihsel Bölünme ve Sonuçları, s. 4, Alevi Kimliği.
[15] Ahmet Yaşar OCAK, Kalenderîler, s. 83.
[16] Mehmet ERÖZ, Yörükler, s. 23.
[17] Vatan ÖZGÜL, Kızılbaşlığın Tarihsel Gelişimi ve Türkmenler Üzerine Bir Deneme, s. 121. bkz. Belkıs TEMREN, Bektaşiliğin Eğitsel ve Kültürel Boyutu, s. 23.
[18] a.g.m. s. 122. bkz. Abdülbaki GÖLPINARLI, Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatlar, s. 47.
[19] a.g.m. s. 122.
[20] Osman ŞAHİN, Son Yörük, s. 35-36.
[21] Fuat KÖPRÜLÜ, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, s. 252.
[22] Nevzat ÖZKAN, “Dede Korkut Kitabı’nda Dinî-Tasavvufi Unsurlar”, Milli Folklor Dergisi, 21. Sayı, s. 67-73; Alevi/Kızılbaş Türkmenlerde ağaç ve su kültü konusunda bkz. Ahmet Yaşar OCAK, Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri.
[23] Dedelik konusunda daha geniş bilgi için bkz. Ali YAMAN, Alevilik’te Dedelik-Ocaklar, s. 18-70.
[24] Vatan ÖZGÜL, “Kızılbaşlığın Tarihsel Gelişimi ve Türkmenler Üzerine Bir Deneme”, Folklor/Edebiyat Dergisi. 23. Sayı, s. 123.; bkz. Ahmet Yaşar OCAK, Kalenderîler, s. 58-70, 204-206.
[25] Abdülbaki GÖLPINARLI, Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatlar, s. 254. Ayrıca bkz. Ahmet Yaşar OCAK, Kalenderîler.
[26] Faruk SÜMER, Oğuzlar (Türkmenler), s. 61.
[27] bkz. İsmail BEŞİKÇİ, Doğu Anadolu’nun Düzeni, s. 106, 108-109; Faruk SÜMER, Oğuzlar (Türkmenler).
[28] Ayrıntılı bilgi için bkz. Reha ÇAMUROĞLU, Tarih, Heterodoksi ve Babailer.
[29] a.g.e. s. 94-95.
[30] Yeni-Platonculukla (yeni eflatun felsefesi), Pavlos hareketiyle dolu Anadolu’daki Heterodoks-Bâtınî Hıristiyan halk kitlesi kastediliyor olsa gerek. Yeni Platonculuk hakkında bilgi için bkz. Orhan HANÇERLİOĞLU, Felsefe Ansiklopedisi.
[31] bkz. Reha ÇAMUROĞLU, Tarih, Heterodoksi ve Babailer
[32] Pavloslar, Paulikianlar, Paulicians, Paulikanos, Paflikyanlar, Pavlakîler, Beyâlıka: MS 7. Yüzyılda Orta ve Doğu Anadolu'da ortaya çıkan daha çok Ermenilerin mensup olduğu Bâtınî-Heterodoks Hıristiyan tarikatıdır. Pavlosçuluk akımının merkezi olarak Sivas-Divriği gösterilmekle beraber Pavlosların Malatya ve Tunceli'de de yaşadıkları aktarılmaktadır. Bizansla olan çatışmalarından dolayı bir kısmının Balkanlara sürüldüğü burada Bogomilizm adlı bir tarikatın alt yapısını oluşturdukları ya da daha sonradan bu tarikata bağlandıkları bildirilmektedir. (bkz. Burhan OGUZ, Türk Halk Düşüncesi ve Hareketlerinin İdeolojik Kökenleri, 2.cilt, s. 11-35, 59-75; Ahmet Yaşar OCAK, Sarı Saltık-Popüler İslâm'ın Balkanlardaki Destanî Öncüsü (XIII. Yüzyıl), s. 92; Mehmet BAYRAK, Alevilik ve Kürtler, s. 451-468; George OSTROGORSY, History of Byzantine State, s. 142, 189, 196, 211, 238; Ernst HONIGMANN, Bizans Devleti'nin Doğu Sınırı, s. 50-62, 190; Göknur GÖĞEBAKAN, 16. Yüzyılda Malatya Kazası (1516-1560), s. 185-187).
[33] Burhan OĞUZ, Folklor ve Etnoğrafya Araştırmaları, 1984, s. 367-368; Irene MELIKOFF, Bektaşilik/Kızılbaşlık: Tarihsel Bölünme ve Sonuçları, Alevi Kimliği, s. 9. Genel anlamda Anadolu’da yaşamış olan Hristiyan tarikatlar hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Burhan OGUZ, Türk Halk Düşüncesi ve Hareketlerinin İdeolojik Kökenleri, 2.cilt, “Son Dönem Hristiyan Anadolu Heresyleri”.
[34] Ahmet Yaşar OCAK, İslâm-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır-İlyas Kültü, s. 134.
“12 İmamlar için 12 gün ve 3 gün de ”Keder Ellaz” için oruç tutarlar. ‘Keder Ellaz’, bir ‘saint’dir ve sadece ‘Oriental Takvim’de var. ‘Keder Ellaz’, Ermenilerin ‘St. Serkis’ dedikleri figürdür. Kızılbaşlar, Ermeni kiliselerini de ziyaret ederler. Bu kiliselerin en büyük ‘Saint’, St.Serkis’dir.” (Mehmet BAYRAK, Alevilik ve Kürtler, s. 360)
[35] Tufan GÜNDÜZ, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640”, s. 25-26
[36] bkz Mustafa AKDAĞ, Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası-Celâlî İsyanları; İsmail BEŞİKÇİ, Doğu Anadolu’nun Düzeni; Reha ÇAMUROĞLU, Tarih, Heterodoksi ve Babailer; Dersim, Jandarma Genel Komutanlığı’nın Raporu; Aşiretler Raporu ; Nuri DERSİMİ, Kürdistan Tarihinde Dersim; Ahmet HEZARFEN, Osmanlı Belgeleri'nde Dersim Tarihi; İbrahim YILMAZÇELİK, 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Dersim Sancağı; M. Şerif FIRAT, Doğu İlleri ve Varto Tarihi; M.Tayyib GÖKBİLGİN, Rumeli’de Yürükler, Tatarlar ve Evlâdı Fâtihân; Yusuf HALAÇOĞLU, 18. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi; Bekir KÜTÜKOĞLU, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri; ŞEREFHAN, Şerefnâme; Tufan GÜNDÜZ, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640”; Ahmet Yaşar OCAK, Babailer İsyanı-Aleviliğin Tarihsel Altyapısı; Burhan OĞUZ, Türk Halk Düşüncesi ve Hareketlerinin İdeolojik Kökenleri; Cengiz ORHONLU, Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskanı; Baki ÖZ, Kurtuluş Savaşı’nda Alevi-Bektaşiler; Ahmet REFİK, Anadolu’da Türk Aşiretleri; Faruk SÜMER, Karakoyunlular; Faruk SÜMER, Oğuzlar(Türkmenler);
Faruk SÜMER, Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü; İbrahim SOLAK, “Anadolu'da Nüfus Hareketleri ve Osmanlı Devletinin İskân Politikası”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 127, s. 157-192; İsmail Hakkı UZUNÇARŞILI, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri; Ebu Bekr-i Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye; Walther HINZ, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd; Saim SAVAŞ, XVI. Asırda Anadolu'da Alevilik; Ömer Lütfi BARKAN, Osmanlı Devleti'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi, Osmanlı Devlet Arşivleri Üzerinde Tetkikler-Makaleler, Cilt 1, s. 509-606; Adel ALLOUCHE, Osmanlı-Safevî İlişkileri, Kökenleri ve Gelişimi; Rumlu Hasan, Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevârih)
[37] Vatan ÖZGÜL, “19. Yüzyıl’dan Önce Balaban Aşireti”, Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 14. Sayı, s. 239; bkz. Fuad KÖPRÜLÜ, Osmanlı’nın Etnik Kökeni.
[38] Ahmet Yaşar OCAK, Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler, s. 20-21
[39] Bu konuda ayrıntılı bilgi için başvurulabilecek kaynaklar: Aşıkpaşaoğlu Tarihi, Atsız; Ömer Lütfi BARKAN, İstila Devrinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler; Ahmet Yaşar OCAK, Babailer İsyanı-Aleviliğin Tarihsel Altyapısı. Farklı görüşler için bkz. Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu: Efsaneler ve Gerçekler, Tartışma/Panel Bildirileri. Ayrıca bkz. Ferdidun EMECEN, İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası; Elizabeth A. ZACHARIADOU, Osmanlı Beyliği.
[40] Cengiz ORHONLU, Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskanı, s. 102
[41] Enver Behnan ŞAPOLYO, Mezhepler Tarikatlar; Bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Baki ÖZ, “Osmanlı Devleti'nin Kuruluşunda Alevi-Bektaşi-Ahi Çevrelerinin Rolü”, Yol Dergisi, 2. Sayı; Galip DEMİR, Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu ve Ahilik; Neşet ÇAĞATAY, Bir Türk Kurumu Olan Ahilik; Nejat BİRDOĞAN, Anadolu Aleviliği'nin Bugününe Ahiliğin Etkisi.
[42] UZUNÇARŞILI'dan aktaran, Yusuf OĞUZOĞLU, Osmanlı Devlet Anlayışı, s. 133; Ayrıca bkz. ; Neşet ÇAĞATAY, Bir Türk Kurumu Olan Ahilik, s. 88
[43] Ahmet Yaşar OCAK, Kalenderîler, s. 83
[44] a.g.m. s. 239
[45] bkz. Donald M NICOL, Bizans’ın Son Yüzyılları (1261-1453)
[46] bkz. a.g.m. s. 240
[47] bkz. Abdülbaki GÖLPINARLI, İslâm Ansiklopedisi Kızılbaş Maddesi.
[48] Mehmet YAMAN, Erdebilli Şeyh Şafi ve Buyruğu, s. 13
[49] Abdülbaki GÖLPINARLI, İslâm Ansiklopedisi Kızılbaş Maddesi, Cilt 6
Pir Sultan Abdal'ın bir deyişinde şu mısralar yer almaktadır:
"Gidi Yezid bize Kızılbaş demiş
Meğer Şah'ı sevmiş dese yoludur." (Sabahattin EYÜBOĞLU, Pir Sultan Abdal, s, 162)
[50] Kastedilen Hüseynî tac da olabilir. Nitekim haydari (ya da haydariyye), bir çeşit derviş hırkası olarak tanımlanmaktadır. (bkz. Abdülbaki GÖLPINARLI, Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri, s. 154, 320, 321, 322, 401, 414, 415)
[51] Bekir KÜTÜKOĞLU, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri; Saim SAVAŞ, XVI. Asırda Anadolu'da Alevilik, s. 2
[52] istihzâ:alay etme (Ferit DEVELLİOĞLU, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat)
[53] Muvakkaten: geçici olarak (Ferit DEVELLİOĞLU, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat)
[54] Walther HINZ, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 65, 66.
[55] bkz. bkz. 166 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri, s. 168; 370 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-ili Defteri I, s. 150; 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rum Defteri (937/1530) II, s. 204; 438 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) I, s. 85
[56] Abdülbâki GÖLPINARLI, Alevi-Bektaşi Nefesleri, s. 96
[57] Kastedilen Mehdî, 12 İmam inancından gelen dinsel bir olgu olmakla birlikte Safevi-Osmanlı mücadelesi sırasında ayaklanma başlatmış -Şah Kulu, Şah Veli ya da bir kurtarıcı olarak görülen Şah İsmail'in kendisi- olma ihtimali vardır. Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz. Ahmet Yaşar OCAK, “Kutb ve İsyan: Osmanlı Mehdici Hareketlerin İdeolojik Arka Planı Üzerine Bazı Düşünceler”, Toplum ve Bilim Dergisi, 83. Sayı, s. 48- 57. Ayrıca bkz. Bekir KÜTÜKOĞLU, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri
[58] İsmail ÖZMEN, Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi, s. 29
[59] Kitabın çevirmeni Mehmet Emin BOZARSLAN, Kızılbaş tabirinin, “İranlılar” anlamında kullanıldığını iddia etmektedir. Bu tespitin doğru olmadığını söyleyebiliriz. Nitekim Safevi Devleti'nin oluşumunda Batı Anadolu'dan dahi gelmiş Proto-Kızılbaş(Alevi) Türkmen gruplarının olduğu bilinmektedir. (bkz. ŞEREFHAN, Şerefnâme, s. 21-155) Ayrıca bkz. Faruk SÜMER, Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü; Oktay EFENDİYEV, Safavi Devleti'nin Kuruluşunda Türk Aşiretlerinin Rolü, Yabancı Araştırmacıların Gözüyle Alevilik, s. 30-42; Bekir KÜTÜKOĞLU, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri; Saim SAVAŞ, XVI. Asırda Anadolu'da Alevilik, s. 156-158; Rumlu Hasan, Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevârih)
[60] Ahmet UĞUR, Yavuz Sultan Selim'in Siyasi ve Askeri Hayatı, s. 88
[61] Yunus ZEYREK, Tarih-i Osman Paşa, s. 85
[62] Rafizilık, Zındıklık, Mülhidlik tanımları, tarihsel ve dinsel alt yapısıyla ilgili olarak bkz. Ahmet Yaşar OCAK, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler. Kızılbaşlara bu yakıştırmaların Osmanlı yazışmalarında kullanılması ve Osmanlı-Safevi siyaseti ile ilgili olarak bkz. Bekir KÜTÜKOĞLU, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri.
[63] Bekir KÜTÜKOĞLU, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri, s. 33.
[64] a.g.e. s. 11. Türkmenlerin Kıbrıs'a sürülmesi ile başka belgeleri görmek için bkz. Ahmet REFİK, Anadolu’da Türk Aşiretleri. Diğer yazışma örnekleri için bkz. Saim SAVAŞ, XVI. Asırda Anadolu'da Alevilik
[65] Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz. Irene MELİKOF, Alevi-Bektaşiliğin Tarihi Kökenleri, Bektaşi-Kızılbaş(Alevi) Bölünmesi ve Neticeleri,Türkiye'de Aleviler- Bektaşiler- Nusayriler, Ensar Neşriyat, s. 17-34