Hünkâr’ın Çağı

Tanrı elçisi şöyle dedi: “ Allah’ım sen yemekten içmekten arınmış ve uzaksın. Kulların seni nasıl ağırlasın?”

Yüce Tanrı buyurur:

“ – Benim sevgili peygamberim! Söyle inanlara: Gönül evlerini alçak gönüllülük, âşıklık süpürgesi ile süpürsünler

Hırsı, nasılı, niçini, ikiyüzlülüğü, hainliği , çekemezliği ve dedikoduyu süpürüp atsınlar. Yaptıkları kötü şeylere pişmanlık duysunlar ve pişmanlık suyu ile yıkansınlar. Gizli işlerden vazgeçsinler. Sevgi sofrasını döşesinler.”

a) İslâm Dininin Doğuşu

Orta Arabistan’da 7.Yüzyılda doğan İslâmiyet, kısa zamanda Arap Yarımadasına yayıldı. 8.Yüzyılda Ortadoğu’dan Uzakdoğu’ya, Çin sınırlarına, Batı’da ise Kuzey Afrika’dan Endülüs’e kadar uzandı. Bu arada Arap Yarımadasına komşu olmasına rağmen, İslâmiyet Anadolu’ya giremedi. Ne Emeviler (iki kez 673 ve 718’de İstanbul’u kuşatmalarına rağmen) ve ne de Abbasîler zamanında Müslümanlık Anadolu’ya yayılamadı.

b) Anadolu’ya Türk Göçleri

*Asya Büyük Hun Devleti’nin dağılmasından sonra Hazar Denizi çevresinde yoğunlaşan Türkler 200 yıl kadar bu bozkırlarda göçebe olarak yaşadılar. 4. yüzyıl sonlarında Batı’ya doğru hareketlendiler. Gotları Batı’ya sürerek kavimler göçlerini başlattılar. 4. ve 6. yüzyılda Kafkasları aşarak Anadolu’yu (Bizans) iki kez girdiler. Sivas, Ankara, Konya hatta Antakya’ya kadar inerek yağmaladılar. Aynı yoldan geri döndüler.

* Abbasiler zamanında Türkler, Avasım Eyaletlerine kölemen asker olarak yerleştirildiler. Hatta bu arada İmam Zeynel Abidin’in oğlu Zeyd 825’lerde Malatya’ya yerleşir. (Battal Gazi bu koldan çıkar) Bunlardan ayrılan bir kol Isparta’da Veli Baba ocağını doğurur.

* Abbasilerde Memun ve Mutasım (813 – 843) zamanda Azerbaycan’da Babek adlı biri Erdebil’in Hurrem köyünde Arap / İslâm egemenliğine karşı ayaklandı.(bunlara Hurremîler de denir) Ayaklanmayı Abbasi ordusunda komutan olan (Kölemen) Afşin Bey bastırdı. (838) Babek ayaklanmacıları içinde 2 000 kadar Türk savaşçı Anadolu’ya (Bizans) sığındılar.

Bu sığınmacılar Divriği – Arguvan – Malatya dolaylarındaki Pauliken’lerle karşılaştılar. Onlarla Heteredoks oluşları nedeniyle karıştılar. İleride Anadolu Aleviliğinin içinde yer aldılar. Bu gurupta Anadolu’ya sığınmalar devam etti. Bunlarda Aleviler içinde yer aldılar.

* Türkler Anadolu’ya yerleşmek amacıyla Malazgirt Zaferi’nden sonra geldiler. Olağanüstü bir hızla hem Anadolu’yu fethettiler hem de İslâmlaştırdılar. Öyle ki 1071’den beş sene sonra 1076’da Boğazlara ulaşarak İznik başkent olmak üzere Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurdular. İ. Arslan’ in oğlu Kutalmış onunda oğlu Süleyman Şah ve kardeşi Mansur Türkiye’nin temellerini attılar.

* Selçuklu soyu ve Devleti İslam’ın Sünni mezhebindedir. Kontrol edemedikleri göçebe Alevi / Şiî Türkmenleri Anadolu’ya sürerler.

Şiî – Batıni – İsmailî toplulukları Anadolu zoraki göçürttüler.[1]

* Cengiz Han’ (1167 –1227) ın kurduğu Moğol İmp. nun akıl almaz kıyımı, kırımı, kent uygarlığına ve tarıma verdiği çok büyük zarar Orta Asya ve Orta Doğu’ nun çehresini değiştirdi. Anadolu’ya en büyük göçler (daha doğrusu sığınmalar) bu yüzden oldu.

* Harzemşahlar Devleti hakanı A. Muhammed Harezmşah Cengiz Han’a 1220 Devletabat Savaşında yenildi ve devleti yıkıldı ise de oğlu Celaleddin Harezmşah (1220 – 31) Tebriz’de Harzemşahlar Devletini yeniden kurdu. Cengiz’e karşı A. Selçukluları (1.A. Keykubat 1220 – 1237) ile işbirliği yapacağı yerde Ahlat’ı işgâl etti. Ve Yassıçimen Savaşı’nda A.Keykubat’a yenildi.(1231) Harzemşahlar Devleti dağıldı. Tutsak edilen ordu ve Cengiz’ in şerrinden kaçan Harzemşahlar halkı Anadolu’ya sığındı. Bu sığınmacılar Erzurum – Erzincan – Tunceli – Sivas dolaylarına yerleştirildiler. Hatta ileri gelenlerine iktalar verildi.

* Cengiz’in torunu Hülagü, İran’a vali olunca (vali = ilhan) Sünni Şiî ayırımını körükledi. Bağdat’ı alarak Abbasilere son verdi.(1258) Halife Musta’sim öldürüldü. Abbasilerden bir kaçı Mısır’a kaçarak Memluklulara sığındı. Sultan Baybars bu kaçanlardan birini Mustansir adı ile halife ilan etti. Halifelik Osmanlılar Mısır’ı alıncaya kadar burada devam etti. Yavuz Mısır’ı fethedince Halife Mütevekkil lll.’ü İstanbul’a götürdü. O’da halifelik yetkilerini İstanbul’da Y. Selim l. devretti. (?) Böylece halifelik Osmanlılara geçti 1517 – 1924)) Bu olaydan ötürü de (Abbasilerin yıkılmasından dolayı) Anadolu’ya bir hayli sığınmalar oldu.

* 12. yüzyılda Anadolu mutasavvıf derviş akınına uğrar. 13. yüzyılda ise Anadolu artık mutasavvıf derviş yatağı olmuştur. Moğol istilâsı öncesi (1243) Anadolu’da bir nüfus patlaması yaşanır. Anadolu’ nun aldığı Türkmen göçü; C. Cahen’ e göre 200 – 300 bin, İ. Kafesoğlu’na göre 600 bin, M. Halil Yinanç’a göre 1.milyondur. 13. yüzyılda Anadolu’ da geçen Rubruck nüfusun 1/10 Türk olduğunu bildirmektedir.

* Anadolu alabildiğine etnik ve inanç bakımından çeşitlenmiştir. Göçlerle gelenler saf değil, Aleviler, Melamiler, Kalenderiler, Vefailer, Şamanlar, Müslüman – Şamanlar ve öteki Asya dinleri. Yerli halk ise saf Hıristiyan (Ortodoks) değil. Süryanî

Pauliken, Bogomil, Katolik vb.

* Haçlı Seferleri (1096 – 1270) Anadolu’daki inanç yapısına adeta tuz – biber ekmiştir. Heteredoks Türkmenler ile yerli Anadolu Halkları arasında ki birlik ve dayanışmayı hatta kaynaşmayı bozmuş, düşmanlığa çevirmiştir. Hatta 4. Haçlı Seferi İstanbul’ da kalmış, kenti ele geçiren Latinler (Katolik) (Paleoglar (Rum – Ortodoks) Soyunun iktidarına son vermişler. Bu soy da Anadolu’ya geçerek Trabzon (1204 1461) ve İznik (1204 – 1261) İmp. larını kurmuşlardı.(İznik Rum İmp. İstanbul’u 1261’de tekrar alarak Bizans İmp. yeniden kurmuştur.

* Bu yapı büyük sorunları beraberinde getirmiştir. Bu sorunları düzeltecek. Birlik ve beraberliği sağlayacak bir ulu kişiye gerek var. Bu kişi buraya görevli gelen Pir Hacı Bektaş’ dir.

* Türklere bu kadar kısa zamanda Anadolu’yu anavatan olarak kazandıran tarihsel olgu iki nedene ve bu nedenlerin sonuçlarına dayanır. Birinci nedeni Anadolu’ya gelen Türkmenlerin yaşam biçimleridir. Türkmenlerin yaşam biçimleri nasıldı? Bunu biraz açalım.

*Türkler Müslümanlığa karşı Emevîler’in soygun ve talana dayanan ve de mevali anlayışlarına karşı şiddetle direnmişlerdir. Abbasîler döneminde özellikle Abbasî zulmünden kaçan Batı Türkistan’a sığınan Ehlibeyt soyunun mürşitliğinde hızla Müslümanlaşmışlardı. Türklerin İslâmlığı kabulü; Hz. Muhammet’in kurmuş olduğu Müslümanlığın saflığı ile (Emevi ve Abbasi yorumu ve değişiklikleri dışında) kendi değerlerini de katarak yeni bir senteze ulaştırmışlar (Türkmen – Alevi) ve bunu kabul etmişlerdir. (Bu sentezi yapan, ideal İslâm’ı Türkleştiren ve göçebeliğe uygulayan ilk Türk mutasavvıfı Hoca Ahmet Yesevi (öl:1166) dir. Türkler henüz yerleşik yaşama geçmemişler, büyük ölçüde göçebedirler. Göçebelik üretim ve tüketimin genellikle ortaklaşa olduğu, sosyal sınıfların henüz ortaya çıkmadığı askeri demokrasi dönemidir.

* Bu tarihsel olgudan ikinci neden – sonuç ise; Anadolu’nun 1070’lerde ki sosyo – ekonomik yapısıdır. Bu dönemde Anadolu’da Bizans İmparatorluğu vardır. Feodal bir üretim biçimine sahip olan Bizans’ta artık düzen çürümüştür. Halkın can, mal, üretim ve pazar güvenliği kalmamıştır. Türklere Anadolu’yu kazandıran, Bizans’ın toprak temellerine işlemiş bulunan o kilise kanseriydi. Selçukluları Orta Anadolu’da, Osmanlıları Batı Anadolu’da tutunduran durum aynı idi.[2] Bizans , halkının vergisini attırırken kilise bundan muaftı. Vergi yükü köylü ve esnafı sırtında idi.[3] Bizans yönetiminin yerini Türkmenlerin almasına köylünün hiçbir tepkisi olmadı. Hatta Türkleri kurtarıcı gibi karşıladılar. Bunda etkili olan Türklerin “yetmiş iki millete bir gözle bakma” inanç ve anlayışının yanında üretim , pazar ve can güvenliğinin sağlanması askeri demokrasi anlayışları idi. Feodal Hıristiyan dünyası Türklerin bu ilerleyişini Haçlı Seferleri ile durdurmaya çalıştı. l.Haçlı Seferi (1096) Türkleri İznik’ten Konya’ya kadar geriletti. Özellikle Türklerin Balkanlara geçişini bütünü ile durduramadıysa da geciktirdi. Hele 4.Haçlı Seferi (1204) ta Cumhuriyet dönemine kadar etkisini hissettirmiştir. Trabzon’da kurulan Pontus Rum Devleti (1204 1461) gibi.. (1918’de bu devleti yeniden kurmak için Trabzon’da Pontus Rum Cemiyeti kurulmuştu. )

c) Anadolu Selçuklu Devleti

(1076 – 1308)

Anadolu Selçuklu Devleti Selçuk Bey’in torunu Kutalmış’ın oğlu Süleyman Şah ve kardeşi Mansur tarafından kuruldu. Beyliğin kuruluşuna Bizans’ın destek verdiğini görüyoruz. Çünkü Rum ve Ortodoks olan Bizans, Latin ve Katolik olan İtalyanlara karşı Türklerin desteğini sağlamaktaydı.[4]

*A.Selçuklu Sultanlığı 1214’te Sinop’u 1221’de Alanya’yı alarak Anadolu’da birliği sağladığı gibi iç ve dış ticareti en üst düzeye çıkardı. Antalya’dan Kırım’a, İzmir’den Orta Asya’ya kadar özellikle İpek Yolu tarihinin en işlek ve canlı ticaretini yaşadı. Anadolu’da İpek Yolu’nun geçtiği yolların her konaklama yerine Kervansaraylar yaptırdığı gibi, yabancı tüccarların ticari mallarına devlet sigortası işlemini uyguladı.[5] Ancak bu durum fazla sünmedi. A. Selçuklu Devleti hızla güçten düşmeye başladı. Bunda da üç tarihi olgunun neden – sonuç ilişkisi etkili oldu. Bunlardan birincisi A. Selçuklu yönetiminin aslına (göçebe – Türkmen) yabancılaşması, doğası gereği feodal yapıya kayması, sosyal sınıfların ortaya çıkması. İkinci neden – sonuç ilişkisi ise Moğolların tarih sahnesine çıkmalarıdır. Üçüncü tarihi olgu ise; Haçlı Seferlerdir.

*Moğolistan’da Cengiz Han (1167 – 1227) ve ardıllarının Asya ve Avrupa’yı bir baştan bir başa adeta ezmeleri. Anadolu’ya Türkmen göçlerinin ikici aşaması işte bu dönemde başlar. Moğol akınları önünde kaçan Türkmenler Anadolu’ya yığılmaya başlarlar.

d) Hünkâr Anadolu’da

* Hacı Bektaş Veli 1209 / 1210 Nişabur’da doğmuş 1270/ 71 Sulucakarahöyük’te Hakka yürümüştür.

a) Velâyetname’ ye göre ve A. Eflaki’nin 1318–1358 arası yazdığı Ariflerin Menkıbeleri adlı yapıta göre;

Çağdaşları:

1- Mevlana = 1207 – 1273

2- Seyyit Mahmut Hayrani = ölümü: 1268

3 – Nureddin b. Caca = Öl: 1277

4 – Hacım Sultan = 13. Yüzyıl

5 – Ahi Evren = 1205’te Anadolu’ya geldi. 1227 – 28 Konya’da oturdu. 1247’de Kayseri’den Kırşehir’e geçti. 1261’de Moğollara karşı ayaklandı ve öldürüldü. Eşi, yakınları ve yandaşları Sulucakarahöyük’te Hacı Bektaş’a sığındılar. Burada oturdular.

6 – Abul Faraç al – Vasiti (1275 – 1343) H. Bektaş’ın yol kütüğünden (şecere) bahseder.

7 – Aşıkpaşaoğlu (Kırşehirli) Yapıtın 1502’de yazdı. H. Bektaş’ın, Osmanlı Devleti’nin kurucuları ile karşılaşmadığını ısrarla kayıt eder. (Onlardan önce yaşadığını)

8 – Ali Emiri ve başkalarının bulduğu 1295 – 1297 tarihli vakıfnamelerde ve de Şeyh Süleyman b. Hüseyin Mevlevî b. Şemseddin vakfiyesinde H.Bektaş için Kuddısa sırruhu ve merhum terimlerini yazmaktadır. Ki bu terimler ölenler için kullanılır. Ayrıca Sulucakarahöyük için Hacıbektaş Kazası diye de söz etmektedir.

9 – Hacıbektaş İlçesi Halk Kütüphanesi’nde 14 – 15 noda kayıtlı ve yine 119 noda da kayıtlı “silsilename” den alınan, Ankara Millî Kütüphane’de O -1251 noda kayıtlı “Uyun al – Hudaya” nın yazarı Resmî Ali (Giritli Derviş Ali Baba) nın istinsah ettiği (el yazısı ile kopya çıkarmak) “Velâyetname”de H. Bektaş için “1209 – 1270” ve “63 yaş” kaydı vardır.

* Güvenilir kaynaklar H. Bektaş’in Yesevî – Melamî – Kalenderi akımlarının içinde olduğu, Anadolu’ya amaçlı görevlendirildiğini anlatırlar. Öyle ise Anadolu’ya geldiğinde yaşı 25’in üzerinde olmalı (1234) Yine kaynaklar O’nun Kayseri Battal Mescidinde Şeyh Evhaduddin Kirmanî (1164 – 1238)nin yanında kaldığını yazarlar. Kirmani’nin Kayseri’de 1234 ‘te kesin ayrıldığı bilindiğine göre Hünkâr bu tarihte veya az önce gelmiş olmalı.

*Bütün bunlara rağmen Hünkâr Hacı Bektaş Veli’nin doğum ve ölüm tarihi üzerinde araştırmacılar

Anlaşamamaktadırlar. Bu konuda özgün bir araştırma yapan Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba detaylı bilgi vermektedir.[6]

* Babası 7. İmam Musa Kazım’ın soyundan gelen Seyit Muhammet İbrahim Sani,[7] annesi ise Nişaburlu Bilgin Şeyh Ahmet’in kızı Hatem’dir.[8] H. Bektaş, Ahmet Yesevi’nin öğrencisi ve halefi Lokman Perende’nin dergâhından yetişmiştir.[9] Arapça ve Farsça öğrenmiş, Ahmet Yesevi öğretisini ve bu açıdan İslâmiyet’i ve Kur’an – ı Kerimi öğrenmiş, özümsemiştir. Öğrenimini tamamladığında Kutb’ül Aktab (çağının en ulu bilgesi ve bütün bilgelerin başı – ser çeşme) olarak irşat görevi ile Diyar-ı Rum’a (Anadolu) gönderilmiştir[10]. Anadolu’ya gelmezden önce Kâbeyi ziyaret ettiği oradan Halep üzerinden Elbistan’a oradan da Kayseri, Sivas ve Amasya’ya ulaştığı söylenmektedir. Amasya’da Baba İlyas Horasani (Baba Resul) hatta onun çömezi Baba İshak’la görüştüğü ve Baba İlyas veya Baba İshak’tan nasip aldığı da savlanmaktadır.

*Ehli Beyt soyundan gelen, Hz. Muhammed’den intikal eden kutsal emanetleri taşıyan ve Kutb’ül Aktab olan Hünkâr’ın Babailerden nasip alması pek mantıklı değildir. Zaten Aşıkpaşaoğlu’nun yapıtında Baba İlyas’ın müridi olduğu anlamı çıkmıyor. Yine aynı yapıtta “Baba İlyas’ın halifeleri” listesinde H. Bektaş adı geçmiyor. [11]

Ama Babailer ile görüştüğü ve Babailiğin esası olan Vefailiği ve öteki akımlar olan Haydariliği ve Kalenderliği yani; Anadolu’daki temsilcileri Abdalan – ı Rum deyimi ile ifade edilen Batınî (Heteredoks) içerikli örgütleri iyice analiz ettiği bellidir.[12] Aslına yabancılaşan hatta büyük ölçüde Fars kültürü ve dilinin etkisinde kalan Feodal A. Selçuklu yönetimine karşı Babailerin 1240’larda öncülük ettiği halk ayaklanmasında ( ki bu ayaklanma Oğuzların Büyük Selçuklu Sultanlığına karşı 1053’teki ayaklanmasına çok benzemektedir. Henüz Müslüman olmamış Şaman Oğuzlar, öncelikle yerleşik yaşama geçen ve Farslılaşan (İranlı) B. Selçuklu yönetime başkaldırmışlar ve Sultan Sancar’ı tutsak ederek demir bir kafes içinde üç sene (1153 -57) yanlarında kağan olarak gezdirmişlerdi. S. Sancar azat edildikten kısa bir süre sonra da ölmüştü. Büyük Suçluklu Devleti nasıl ki bu Oğuz ayaklanmasından hemen sonra Harzemşahlar Devleti’nce yıkıldı ise, Anadolu Selçukluları da Babaîler ayaklanmasının hemen arkasında Moğollara yenilecek ve onların günümüz deyimi ile sömürgesi durumuna gelecektir.[13]) kardeşi Menteş’i Sivas’ta kaybeden Hünkâr bu ayaklanmayı çok iyi gözlemlemiş, analiz etmiş ve bir senteze ulaşmıştır.

* Hünkâr Babailer ayaklanmasına katılmadı

A. Eflaki yapıtında H. Bektaş için şöyle yazar. “H. Bektaş Baba Resul’un has halifelerinden idi. Baba Resul Diyar – ı Rum’da zuhur etmişti. Bazı topluluklar O’na Baba Resulullah diyorlardı. H. Bektaş’in marifetle dolu aydın bir kalbi vardı. O’nun yoluna girmedi”. A.Eflaki Mevlevi idi. Zaten kitabında devamlı Mevlana’yı H. Bektaş’tan üstün gösterme gayreti içindedir. Hünkâr bu Babailer ayaklanmasına katılsa idi. H. Bektaş hakkında çok daha küçük düşürücü sözler yazardı. Çünkü Mevlana ve Mevleviler Moğol yanlısı idiler.

* Kaldı ki Elvan Çelebi de H. Bektaş’in Babalılar ayaklanmasına katılmadığını söyler.

* Babalılar Ayaklanmasının başlatılmasında Baba İlyas ile müridi Baba İshak arasında uyuşmazlık vardır. Baba İlyas zamanı erken bulmaktadır. Baba İlyas Amasya’da iken Baba İshak O’nun onayını almadan Adıyaman – Malatya – Maraş dolaylarında ayaklanmayı başlatır. Baba İlyas bir oldu – bitti karşısında kalır. Elvan Çelebi ve konuyu araştıran çağdaş yazarlar hep Baba İshak’ı suçlarlar.

* H. Bektaş da Baba İlyas gibi düşünmektedir. Olayı uzaktan izler. Zaten olaya katılsa veya destek verse idi. Sulucakarahöyük’te rahat bırakılmazdı. Üstelikte yanına bir hayli kılıç arttığı toplandığı halde. Oysaki A. Selçuklu Devleti Malya Savaşından sonra kelle avına çıkmıştır bile.

* H. Bektaş bundan çok büyük sonuçlar çıkarmıştır. Böylesi bir kıyımdan halkımı hatta insanlığı nasıl korurum. Öğretisinin temelinde Barış – sevgi vardır. * A. Selçuklularının Moğollara Kösedağ Savaşında (1243) yenilmesini de yakından izlemiştir.

Kösedağ Savaşı’ndan sonra Anadolu’nun genel durumu tıpkı 1918 -19’ların Osmanlı Devleti’ne benzemektedir. Anadolu Moğollar tarafından işgal edilmiş durumdadır. Hemen bütün büyük kentlerin askeri garnizonlarında Moğol askerleri vardır. Kimin sultan olacağına Moğol İlhanlı Devleti karar vermektedir. Selçuklu Han soyunda kim Moğollara daha çok vergi vaat ederse, kim Tebriz’e kadar gider Moğol Hanının eteğini öperse o sultan olarak atanmaktadır. Hatta bazen iki sultan bile atandığı görülmektedir. Can ve mal güvenliği olmadığı gibi halk iliklerine kadar soyulmaktadır. Sultanlık el altında (vezir Müiniddin Pervane ) güney komşuları Mısır Memluklularından Moğollara karşı yardım isterler. Memluk Sultanı Baybars Anadolu’ya gelerek Elbistan Savaşı’ nda Moğolları yener. (1277) Selçuklular korkularından Baybars’ın karşısına bile çıkamazlar. Baybars ülkesine döndüğünde Moğol Hanı Abaka Anadolu’da büyük bir katliam yapar. Bu arada vezir Pervane’de öldürülür.

e) Hünkâr Sulucakarahöyük’te

Anadolu’da durum çok kötü. Bu durumda halka bir lider bir öncü bir kurtarıcı gerek. O önder o kurtarıcı Anadolu’yu irşat etmek için görevli gelen Hünkâr’dır. Sulucakarhöyük’te bir güneş gibi doğar. Anadolu’yu güneyden kuzeye dolaşan Hünkâr Sulucakarahöyük’te yerleşmeyi uygun bulur. Bu bölgenin Türkmen Boyları ile özellikle de göçebelerle yoğun bir şekilde dolu olması. Hünkâr’ın bölgede kendini güvende görmesidir.

* Bölgede Çepni Türkmen boyu yaşamaktadır. Bir başka sava göre de Hünkâr buraya yalnız gelmemiş, kendisinin de mensubu olduğu Bektaşlı Oymağı ile birlikte gelip yerleşmiştir.[14] Hünkâr Sulucakarahöyük’te dergâhını açar. O’nun düsturu “bilimle gidilmeyen yolun sonu karanlıktır.” Olur. Bundan 700 sene sonra M. Kemal’de “yaşamda gerçek yol gösterici bilimdir” diyecektir. M. Kemal sonunda Türkiye Cumhuriyeti’ni kuracaktır ki, büyük ölçüde Hünkârın öğretilerinin çağa uyarlanması ve uygulanmasıdır.(Bunun için Alevî – Bektaşîler Atatürk’e ve ilkelerine sıkı sıkıya bağlıdırlar.)

* Hünkârın doktrini sonunda da Osmanlı devleti kurulacaktır.

f ) Hünkâr’ın Mücerretliği

* H. Bektaş Anadolu’ya geldiği zaman mücerretti. Yani evli değildi. Bu Kalenderi – Haydarî dervişlerinde bir gelenekti. Ama Sulucakarahöyük’te durum başkadır. Yerleşmiştir. Birçok guruplar kendisine bağlanmıştır. Kutup – ül Aktap’ tır Yani Serçeşme’dir. Yöneticidir. Sistemini tam oturtmamasına rağmen halifelerine nasip verirken mücerretlik aramaz.(Sofra, Çerağ, Âlem, post verir).

* Alevîlik – Bektaşîlik evliliği özendirir. Evli olmak erdemli olmanın bir önkoşulu kabul edilir. Nasip almada, Cem’e girmede evlilik zorunludur. Keza Buyruk; bekârların, dinini, imanını. Müslümanlığını tamam görmez. Babagan Kolu Bektaşîleri evlidir. Postnişinlerin çoğunluğu evlidir.

* Mücerretlik Manicilikte Ortaya çıktı. Hıristiyan Keşişlikte kurumlaştı. Bektaşîlikte pek yüz bulamadı. Arnavut Bektaşîleri mücerretliğe eğilimli idiler. Bektaşîliğin ilk dönemlerinde yok.16.yüzyılda Balım Sultan’ın getirdiği biliniyor.

* Hacı Bektaş’in soyu ya da yolundan gittiği Hz. Muhammet, Hz. Ali ve onların çocukları hep evliydi

* Aşıkpaşaoğlu tarihinde Hünkâr’ın çocuklarının olduğu kayıtlıdır.

* Künh - ül Ahbar’ın V. cildinde tarihçi M. Ali, 1596 – 97 de Hacıbektaş’a gittiğinde, Balım Sultan’ ın oğlu İskender Çelebi (Mürsel) ile görüştüğünde, Hacı Bektaş’in soyundan gelenlerin adlarını öğrendiğini yazmaktadır.

*Peçevî Tarihi (1650) Kalender Çelebi Ayaklanmasını (1526 – 27) yazarken “Kadıncık Ana’dan, H. Bektaş’ in burun kanından doğma öz oğlu Habib’in soyundan gelmektedir.” diye yazar.

* Şemseddin Sami’nin. Kamus – ul Âlem’inde Kadıncık Ana maddesinde H. Bektaş’in Kadıncık Ana ile evli olduğunu yazılıdır.

* Ahmet Rifat, 1871’de yazdığı Mirat-ül Makasit adlı yapıtında Kadıncık Ana ile evli ve çocuklarının olduğunu yazar.

* Osmanlı vakıf kayıtlarında Çelebiler için “H. Bektaş Ahfadı” (evlatları) diye yazar.

* Kaynaklarda eşi veya manevî kızı olarak çok ad var. Kadıncık Ana – Kutlu Melek – Fatma Hatun – Fatma Nuriye… Hepi aynı kadını ifade etmektedir. Ama ayrı ayrı da olabilir. Doç. Dr. Mikail Bayram, Menakib-i Evhaduddin – i Kirmani’ ye dayanarak Fatma Hatun’un, Kirmani’nin kızı, Ahi Evren’ in eşi olduğunu ve 1261’de Sulucakarahöyük’e sığındığını ve Kadıncık Ana’nın bu kadın olduğunu, doğal olarak H. Bektaş ile evlendiğini ifade etmektedir.

* H. Bektaş , “derviş” tanımlamasının dışındadır.

O eylem adamıdır. Çalışıp üretmektedir. Toplumdan kendini soyutlayan bir inziva adamı değildir. İşle tapınmayı ayıracak ölçüdedir. Bekârlık değil evlilik yaşantısına uymaktadır.

* Büyük olasılıkla İdris Hoca’nın kızı Fatma ile evlenmiştir. Dede ve Baba eşlerine Ana denildiği bellidir. Kadıncık Ana budur. Bu evlilikte Hünkâr’ın soyu devam etmiştir. Burun kanından doğma bir söylencedir. Zaten bilimle de çelişir.[15]

e) Hünkâr’ın Doktrini

Hünkâr çağını iyi analiz etmiş, Anadolu’nun Kösedağ Savaşı’ndan sonraki durumunu iyi kavramıştır. Hünkâr’ın öğretilerini ve çalışmalarını iki ana kategoride değerlendirebiliriz. Toplumsal ve bireysel açıdan .. Öncelikli olarak Anadolu’da birlik ve beraberliğin sağlanması için yapılan çalışmalardır. Türkmen inanç bazında çok sayıda tarikatlara bölünmüştür. Hünkâr öncelikle bu bölünmüşlüğü gidermeye soyunur. Babaî Ayaklanmasından sonra geriye kalan Babaîlerle Kalenderi, Haydarî, Edhemi gibi birçok Şiî - Batıni bütün kesimleri bir araya getirerek Bektaşîliğin temellerini atar.[16]

* Tapınmayı toplumsallaştırarak ( Cem töreni – Dara girme – Helâlık alma – Musahip kardeşliği gibi) adeta bir oto kontrol sistemi kurmuştur. Huzur ve barışık içinde yaşama ve en önemlisi de güven içinde bulunma. Haksızlığa uğramayacağı inancı , dürüst ilişkiler içinde bulunma .. Bu anlayış toplumdan dışlama (Düşüklük) ve korkutma sindirme gibi yaptırımlarla değil, bunun bilincine vararak. Dede ve babalar eliyle uygulanan adeta bir medeni hukuktur.

* Sımsıcak bir disiplin anlayışı. Huzur ve barışık içinde yaşama ile toplumsal ahlâk, etik ve kamu hukuku anlayışını yaşama geçirir. O’na göre bütünlük imanda, amelde ve ahlâktadır.

* İkincisi, birey olarak insani ele alır. Bunu da bireysel ve toplumsal olarak iki ana çizgiye oturttur. Bireysel olarak kişilerin kendi iç dünyası ile hesaplaşarak, bencillikten uzaklaşıp olgun bir kişi (Kâmil İnsan) olmanın ölçüleri ve ritüellerini saptar[17] Bütün bu doktrini yazmış olduğu yapıtlarında açıklar. Öncelikle Arapça yazdığı Makalat adlı yapıtında.. Hz. Muhammet’in kurmuş olduğu ideal ve saf Müslümanlığı, Kuran’ı temel alarak yeniden yorumlar. Dilebilir ki İslâm’ı 7.yüzyılın sosyo – ekonomik, kültürel ve üretim biçimi boyutundan 13. yüzyıla göre yeniden değerlendirmiştir. Hatta günümüze kadar uzanacak bir takım dinamikler saptamıştır. Hünkâr’ın doktrininde öncelik bireylerin (muhip) Kâmil İnsan olarak yetiştirilmesidir. Bunu da dört kapı kırk makam esasına bağlamıştır. Tıpkı çağdaş bir öğrenimin aşamaları gibi.

* Makalat’a göre Tanrı Âdemi dört türlü nesneden yarattı ve dört bölüğe ayırdı. Bu dört türlü bölüğün de dört türlü tapınmaları, dört türlü arzuları ve dört türlü hâlları vardır. Bu dört nesnenin 1. Toprak

2. Su 3. Ateş 4. Yel (hava) dir

1. Bölük: ABİTLER: Bunlar ŞERİAT ehlidir. Asılları “Hava”dır. Hava insanlar için hem şifa hem güçtür. Abitler gece – gündüz Tanrıya tapınırlar. Samandan taneleri yel ayırtır. Kötü kokuları yel yok eder. Dünyada helal, haram, temiz ve pis hepsi şeriat ile malum olur. Şeriat kapısı ulu kapıdır. (En’am Süresi a: 59

* Şeriat Kapısı on makam’dır Bunlar;

1. İman etmek (Maide Suresi a: 9 – 1)

2. İlim öğrenmek :. (Al-i İmran S.si a:79 )

3. Namaz – Oruç – Zekât – Hacc – Vatan

Savunmasına katılmak – Cenabetsen yıkan

(Bakara S. a: 43 – 183 – 185, Al-i İmran

S. a:79, Hacc S. a: 78, Maide a: 6)

4 Helal kazanç ve faiz haram (Bakara. a:275)

5. Nikâh kıydırmak (Sahih Hadis)

6. Hayız - Lohusalıkta cinsel ilişki haram

(Bakara a: 222 )

7. Cemaatle namaz kılmak (Hadis)

8. Şefkattir: Akrabalık bağlarını korumak (Rad a:25)

9. Temiz yemek ve temiz giyinmek (Bakara a: 172 -

Taha a: 81 – Müdessir S. a: 4 )

10. İyiliği emredip, kötü şeylerden kaçmaktır.

(Emr-i maruf ve nehy-i münker) (Al-i İmran a: 104-

Tevbe a: 71)

2. Bölük: ZAHİTLER: Bunlar TARİKAT ehlidir. Asılları “Ateş”tir. Bu nedenle gece – gündüz yanmaları ve kendilerini yakmaları gerekir. Şunu bilin ki bir kez yanan bir daha yanmaz.(Kur’an ll /24)

* Tarikat Kapısından da 10 makam vardır. Bunlar;

1. Pirden el alıp tövbe etmektir. Ham ervanlıktan ayrılıp yetkin duruma gelmedir. Haktan halta inen bir kamu hizmetlisi durumuna gelmekti.

(Kur’an lll / 103 – Kur’an LXVI / 8 – Kur’an IX / 118 Kur’an LXV/3 - Kur’an XIV/ 3, 7 - Kur’an LV/60 – Kur’an XLII/25 - Kur’an XXII/78 –

Kur’an LXXVII/23 – Kur’an XII24 –

Kur’an XXXII/75

2. Mürid Olmak: Mürşidin isteğine uymak. Davranış ve düşünce düzeyinde verilen eğitimi kavramak ve özümseyebilmek için içtenlikle çalışmak. Kur’an XVI/43 Mürid üç türlüdür

a) Mutlak Mürid: Şeyhine niçin deyip delil getirmez.

b) Mecazi Mürid: Zahirde Şeyhinin, batında kendi

İstediği gibi olur

c) Mürted (Dönek) Mürid: Şeyhinin bir halini

Görünce hemen yüz çeviri.

3. Saç kesmek (Tıraş) , Elbise değiştirmektir. Alevi- Bektaşilikte cinsiyet farkı yoktur. Çar – Darp erkânı giyinmek – kuşanmak ve saç kesilmesi kurallarıdır. Tıraşlı olarak Mescid –i Harama korkmadan giriniz.

Kur’an XLVIII/27 –

4. Mücahade etmek: En düşman olan görülen düşmanla savaşmaktır. Kişinin kendi benliğini eğitmesi, dünya isteklerinden yüz çevirmesidir.

(Nefis savaşında olgunlaşmak, pişmektir. )

Kur’an II/24

5. Hizmet etmektir. Hizmet eden hizmet bulur. Hz.Muhammet – İnsanların mutluluğu için Her türlü özveriye katlanmak ve alçak gönüllü olmaktır.

6. Korku (Havf) : Tanrı’nın bir yansıması olan İnsan’a ve doğaya kötülük etmekten kaçınmaktır Küfür ve inkârı bırakıp imana gel Kur’an lI/50

7. Ümit etmek: Kutsal gerçeğe bir gün ulaşacağından, haklının haksızı mutlaka yeneceğinden emin olmak ve Tanrının rahmetinden ümidini kesme Kur’an XXXIX/53

8. Hırka, Zembil, Makas, Seccade, Subha (tespih) İbrat (iğne) ve Asa’ Bunlar azizdir azizlere verilir. Kur’an LXV/3

Hırka: Tanrısal niteliklere bürünmek,

Zembil: Evrenin gizlerini bilmek, irfan aramak

Makas: Ahlak dışı eylemlerden vazgeçmek.

Seccade: İnsanın Tanrı tecellisi olduğuna inanmak.

Subha: Tanrıyı zikir etmek

İbrat: Doğruyu söylemekten çekinmemek

Asa: Tanrı’ya yaslanmak, O’ndan güç almak

9. Makam, Cemiyet, Nasihat, Muhabbet Sahibi

Olmak Allah onları, onlarda Allah’ı severler.

Kur’an V/54

Makam: Ruhsal olgunluğa ulaşmak. Simgesi: Post

Cemiyet: Tarikatça kabul görmektir.

Nasihat: Yol kurallarını öğretecek kadar bilmek

Muhabbet: Tanrı ve yol ulularını anmak

10. Aşk, Şevk, Sefa, Fakirlik’tir. Kur’an XII/101

Aşk: Tanrı’ya âşık olmak

Şevk: Tanrı aşkından dolayı mutlu olmak

Sefa: Mutluluğunu saklamamak

Fakirlik: Tanrı sevgisi ile benliklerden arınmak

3. Bölük: ARİFLER Bunlar MARİFET ehlidir. . Bunların aslı “su”dur. Bilindiği gibi su, hem Arî’dir

Temizdir. Ve hem de arındırıcıdır- temizleyicidir. Bu nedenle Arif de hem temiz olmalı, hem de temizleyici olmalıdır. Ariflerin içinde murdar nesne bulunmaz. Tanrı Arifleri sever. Zira Ariflerin aslı tanrı’dandır. Asılların aslını sevmesi şaşılacak bir durum değildir. Gönül yoluyla yüce düzeye ulaşma, Tanrısal gizlere (sırlara) ulaşma evresidir.

* Marifet Kapısı’nda 10 makam vardır. Bunlar;

1. Edep: Eline, diline, beline sahip olma halidir.

2. Korku: Marifet kapısından tekrar Tarikat kapısına düşme korkusu ile davranışlarını eleştirel bir anlayışla devamlı kontrol etmesi, bencillik, kin ve garezden uzak durmalı, engelleyici bir korkunun kuşatıcılığında vicdanının sesini dinleyerek, eksiklerini saptayarak geleceğe daha arınmış olarak çıkmaktır.

3. Pehrizkâlık: Hiçbir şeyde aşırı olmamak, aşırıya kaçmamak, ulaşılan manevi aşamanın verdiği sarhoşluktan korunmak, bu duyguyu yanlış algılayıp kendini yitirmemek ve mahrem olan şeylerden uzak durmaktır.

4. Sabır ve Kanaat: Bir olgunluk evresi olarak algılanan bu makamda; Tanrı’dan başkasına yakınmamak, kutsal gerçeğe giderken aceleci olmamak, taşkınlık yapmamak, ölçülü olmak, mürşidin verdiği kadarıyla yetinmek, nefsine uyup mürşidinden kaldıramayacağı isteklerden bulunmamaktır.

5. Utanmak: Yakışıksız davranışlardan ve uygunsuz işlerden kaçınmak, kınanma, ayıplanma kuşkusuyla bir şeyi yapmaktan ya da yapmamaktan sıkılmak.

6. Cömertlik Bilgisini ehlinden esirgememek, bilgisinden layık olanı yararlandırmak, bunu ibadetin bir gereği olarak algılamak ve bu yolla insanın kendisini arı kılmasıdır.

7. Bilim Tarikat yolunda gönül yoluyla önce kendini, sonra kendi özünde Tanrı’yı bulmak, sezgisel aklını kullanarak kesin bilgiye ulaşmaktır.

8. Gösterişsiz yaşama, miskinlik: Kişinin kendisine hiçbir varlık tanımaması, teslim olması, uzlaşması, yola, yolun kurallarına tam olarak uyması ve bağlanmasıdır.

9. Arif olma(marifet/ hüner) : Tanrı’nın gönül bilgisi, duyarlığı, derinliği yoluyla kendi özüyle bütünleşmesine izin verdiği ve bu yolla kendi yüce varlığını görebilmesi lütfünü sağladığı, kendi özünü tanıma tadının zevkini verdiği biçimindeki yüksek olgunluk aşamasına ulaşmasıdır.

10. Kendi Özünü bilme: Son amacını “âlem- i ekber”de bulan ve küçük evren olarak algılanan insanı tanımak, bu yolla son amacını “âlem- i asgar”da bulan ve büyük evren olarak algılanan âlemin farkına varmak, bu bağlamda Tanrı’nın bütün sıfatlarının insanda ortaya çıktığının ayırımına ermektir.

4. Bölük: MUHİPLER, Bunlar HAKİKAT ehlidir.

Asılları toprak’tır. Toprak gönüllü teslim olmanın simgesidir. Bu nedenle Muhip’te teslimiyet ve rıza içinde olmalıdır.

Nitekim Hz. Muhammed şöyle buyurur ; “her nesne tekrar aslına döner.” Kur’an XX/55

*Hakikat, bir ilham makamıdır. İlham doğrudan Tanrı vergisi olarak kalbe, gönülde doğan anlam, sezgi ve bilgidir. İlham, yalnızca arınmış gönüllere iner. İlhamda aldanma ve yanılma olasılığı yoktur. Hakk’ı görme, tanrısal alemin gücü içerisinde erime, sonsuzlaşarak “bekalaşma” hakikat evresinde gerçekleşir. Kamil insan olma yolculuğunun sonuncusu ve yetkinliğe varma aşamasıdır. “Muhibler”le özdeşlenilir. Bu evrede Hakk’tan halka inilir, yararlı işler yapılır. Düşünce aktarımında son derece cesur ve kurulu düzenin kurallarını yıkıcı, dünyasal yaşamını kurallara alan her türlü baskıya karşı tepkici bir tutum sergilenir. Hakikat kapısının makamları şunlardır:

1. Toprak(Turab) olma: Herkesin “ayak toprağı” anlamında alçakgönüllü olma, Tanrı’dan gelen her şeyi gönül hoşluğuyla karşılamak, Tanrı’nın hoşnutluğunu, onayını kazanmak, kendini yol kurallarına bırakmak ve teslimiyete ermektir.

2. Tüm insanları bir görme: İnsanlar arasından din, dil, ırk ve mezhep ayrımı yapmamak ve tüm insanların inançlarına hoşgörüyle bakmaktır.

3. Elinden geleni esirgememe: Verici olmak. Elinden gelen bir hizmeti, yardımı vermekten, yapmaktan kaçınmamaktır.

4. Kimsenin ayıbını görmeme: İnsanların iyi, yararlı ve üretici yanını yakalamak; insanların kusurlarını, ayıplarını örtücü olmak, onları büyütmekten, yaymaktan kaçınmaktır.

5. Tevhid anlayışında olma: Bütün varlık türlerinin Tanrı’da “bir” olduğuna inanmak, Tanrı’dan başka varlık tanımamak, Tanrı’nın birliğine, Ali’nin Tanrı’nın “velisi” olduğuna inanmak, Tanrı’nın görüntüsü durumundaki tüm canlı- cansız varlıkları sevmek ve bunu bir ibadet olarak algılamaktır.

6. Vahdet- i Mevcut anlayışında olma: Tanrı’ya yakın olmak, Tanrı’yla bir olmak ve Tanrı- evren- insan üçlüsünden oluşan “birliği” Tanrı olarak algılamaktır. Vahdet- i Vücut biçiminde görülen tasavvuf akımı, Alevilik- Bektaşilik’te “Vahdet- i Mevcut” biçimini almıştır.

7. Anlamı bilme, sırrı öğrenme: Gönül sezgisi yoluyla duyular üstü bilgiye ulaşmak. Marifete ermek. Batın ve tarikat bilgisini özümsemek ve hakikate ermek; nefsin isteklerinden sıyrılıp derin düşünceye dalarak, “Tanrı evi” olarak tanımlanan gönülde ortaya çıkan görüntülenmiş(gayb durumu) şeylerin, yani Hakk’ın örtülediği ancak halka bildirmediği şeylerin ayrımına varmak, sırra ermek; ulaştığı anlamı, erdiği sırrı, ehil olmayandan sakınmaktır.

8. Seyrü sülüğünü tamamlama: Seyrü sülük aşamaları sıralamasında son evre olarak benimsenen ve Tanrı’dan halka dönmek olarak algılanan “seyri anillah”(Tanrı’dan yolculuk) aşamasını tamamlayıp gerçekle gerçek olmaktır.

9. Gerçeği gizlememe: Sohbette, muhabbette hakikat sırrını Hakk’tan halka taşımak; inançtan akla atlamak ve aklın öncülüğünde kâmil toplumu yaratmaya koyulmaktır.

10. Münacat ve müşahede: Tanrısal sırları ve tecellileri seyretmek, bu yolla tanrısal âlemi görmek; her an “Tanrı evi” olarak algılanan gönülde Tanrı ile söyleşide bulunmak; tarikat ulularını övmek ve onlara bağlılıklarını bildirmektir.

*Şeriat kapıdır. İmam tarafından öğretilir. Bir ölçüde ilkokul denilebilir. İkincisi ise Tarikat kapısıdır. Ortaöğrenimle eş değer sayılabilir. Mürşit tarafından öğretilir. (Alevilerde Dede., Bektaşilerde Baba) Mürşitsiz yola girilmez. Çalap Tanrı’yı dost bilir kendine, korku ve tasa kalkar arada. İnancın esası sevgiye dayanır.[18] Üçüncü kapı ise Marifet’tir. Bu kapıya yükselenler Arif seviyesindedir. Kul, Çalap Tanrı’ya ulaşır. Dünya ve ahreti terk eder. Dördüncü ise Hakikat Kapısıdır. Arif, Çalap Tanrıya ulaşmış, hemdeşleşmiş ve teslim ve toprak olmuştur.[19]

Hünkâr bu öğretilerini kısa zamanda geniş bir kesime (36.000 çerağ uyandırmıştır.) öğretmiştir. Bunları Anadolu’nun çeşitli yerlerine görevli göndermiştir. Ahiliğin kurucusu olan Ahi Evren’le (Ahilik; Abbasî kökenli fütüvvet anlayışından etkilenmesine rağmen gerçekten tam anlamıyla bir Türk ırası taşıyan Ahilik, sanat ve üretim ve kamu etiği ve Türk konuksever- liğinin yaşma uygulanışı olan bu doktrin Bektaşîliğin kentsel yaşama uygulanışıdır. Ahiliğine giriş törenleri Bektaşîliğe giriş törenlerinin aynısıdır) [20] ilişki kurarak ve bizzat görüşerek onu etkilemiş ve kentlerde doktrini uygulama alanına koydurmuştur.

Hünkâr, Kutb ül – Aktab’dır. Aktab kutb’un çoğuludur. Kutb ise Sufîlerin en üstünü demektir. Yani Kutupların kutbu. Aynı zamanda o veli’dir. (çoğulu evliya) Veli ise Çalap Tanrı ile yakın ilişkilerinin bir sonucu olarak doğaüstü veya bir Müslüman’ın deyimiyle “gayb âlemi”ni onların görüşlerine kapayan perde zaman zaman açılır ve cezbe hallerinde onlar, peygamberlik seviyesine yükselirler [21]

g) Hünkâr’ in Doktrinin de Değişiklik Oldu mu?

* Bazı yazarların ortaya koyduğu “H. Bektaş Tarikat Kurmamış, Balım Sultan kurmuştur.”Anlayışı gerçeklerle bağdaşmıyor.

a) Fuat Köprülü (Prof. Dr.) dönemin yazma belgelerine dayanarak Bektaşîliğin ayin ve erkânın H. Bektaş tarafından saptandığını belirlemiştir. Hacı Bektaş bu tarikatın hem kurucusu hem de Piri’dir.

b) Bektaşî ozanı Muhyiddin (öl.1476) Hızırname adlı yapıtında H. Bektaş’tan söz eder. Sarı Saltık. Yunus Emre gibi çok sayıda mutasavvıf dervişin kendisine bağlı olduğunu ve bunları eğittikten sonra Anadolu’ya görevli gönderdiğini yazmaktadır.

c) Fakih Eminüddin Baba b. Davut tarafından 1497/8 yazılarak ll. Bayezit (1481 – 1512) e sunulan Risale – i Kudsiyye’ de Bektaşî şeyhlerinin Elif –i Taç’ından söz edilmektedir. (Bu tacı tarikatçılar giyer)

d) Aynı Elif – i Taç’tan Aşıkpaşaoğlu’da bahseder.

* Bütün bunlar göstermektedir ki Hünkâr, Balım Sultan’dan çok önceleri bu tarikatı kurmuştur. Hacı Bektaş Horasan’dan getirdiği “dört kapı” anlayışına, her kapıya onar, onar makam ekleyerek Aleviliğin Bektaşiliğin yol süreğini ortaya koymuştur. Anadolu’daki Alevi ve türevi bütün hetereks – batini akımları ve toplulukları bir potadan eriterek Kur’an – ı Kerim’i temel alarak bir kalıba dökmüştür.

* Hacı Bektaş’tan sonra tarikatın başına Abdal Musa geçmiştir.

* Balım Sultan ( 1467 – 1516) Bektaşilik için ulu bir kimsedir. O Pir – i Sani’dir (İkinci pir)

Geçmişi pek belli değildir. Devşirme olduğu sanılıyor.

* ll. Bayezit (1481 – 1512) O’ nu H. Bektaş Dergâhının başına getirdi. (1501) Amaç; Türkmen – Kızılbaş – Alevî – Bektaşî topluluğunu İran Şiîliğinin etkisinden kurtarmaktı. Bu durum Bektaşîlik ile Osmanlı devletini iyice senli benli etti. . Bektaşîlik adeta bir devlet tarikatı oldu. Birçok yönetici, bürokrat, ulema Bektaşi oldu.

* Balım Sultan Dergâhın başında iken Bektaşiliğe yeni bir biçim verdi. Erkannameyi yeniden düzenledi.

Osmanlı Devletinin desteği ile örgütlü ve disiplinli bir yapı ortaya çıkardı.

* Kent ve kent çevrelerindeki dergâhlara çeki düzen verildi. Böylece kontrol edilemeyen kırsal kesim eski durumunu devam ettirdi. Böylece Alevi – Bektaşi toplumu ikiye bölünmüş oldu. Babagan koluna bağlı Kent Bektaşiliği. Ve Çelebilere ve ocaklara bağlı Alevilik- Bektaşilik.

* Salım Sultan’ın Erkânnameye eklediği yenilikler;

1- Soydan Alevi olmayanlar Bektaşi olabilecekti.

2 – 12 İmam kültünü Alevi – Bektaşiliğe soktu. Ve bu Oniki sayısı çok önem kazandı.

3 – Bektaşiliğe Mücerretlik (evlenmeme) anlayışını getirdi. Kendisi de bir mücerret idi.

4 – Toplantılarda şerbet içme yerine şarap içilmeye başlandı.

5 – İbahiyecilik [22] anlayışını getirdi.

6 – Telhis (üçleme) anlayışını getirdi. (Allah – Muhammed – Ali) (Hıristiyanlık’ ta: Allah – İsa – Ruh ül Kudüs)

7 – Hurufilik anlayışı Bektaşiliğe girdi. [23]

8 – Dört Kapı’dan ilk ikisine (Şeriat –Tarikat) yer verilmedi.

9 – Oniki köşeli Palhenk Taşı [24] kolye takmak adet oldu.

10– Mengüç Takma ( Terk ve tecrit anlamında)

11- Oniki Post: Oniki İmam sırrı olan postlar şunlardır

1 – Horasan Postu = Hacı Bektaş Veli

2 – Aşçı postu = Seyyit Ali Sultan (Kızıl Deli)

3 – Ekmekçi Postu = Balım Sultan

4 – Nakip Postu = Kaygusuz Abdal

5 – Atıcı Postu = Kamber Ali Sultan

6 – Meydancı Postu = Barı İsmail Sultan

7 – Türbedar Postu = Karadonlu Can Baba

8 – Kilerci Postu = Hacim Sultan

9 – Kahveci Postu = Şah Şazeli Sultan

10 – Kurbancı Postu = Halil İbrahim Makamı

11 – Ayakçı Postu = Abdal Musa Sultan

12 – Mihmandar Postu = Hızır Aleyisselam

Budan esinlenerek Cem (görgü – Dar – ı Mansur) törenlerinde yerine getiriler Oniki hizmet vardı

Bektaşi tekkelerinde yapılan temel hizmetlerin her biri bir Alevi- Bektaşi ulusunun adına dayandırılarak adlandırılır ve yapılır. Bunlar da Oniki anlayışı üzerine oturtulmuştur. Şu adlar yer alır:

1- Tarikatçı: İmam Hasan

2- Faraş: İmam Hüseyin

3- Hallak (Berber) : Muhammet Hanefi

4- Zakir: Abdüssamet

5- Sofracı: Abdulvahap

6- İbrikdar: Salman – ı Farisî

7- Saki (Su – mey dağıtıcısı) Tayyib

8- Meydan Hizmetçisi: Abdümuin

9- Gözcü: Abdülkerim

10- Pervaneci (Haberci) Abdullah

11- Çerağcı: (Mumları yakan)

12- Bevvap (Kapıcı) Abdülcelil

Memet TEMUR

E. Tarih Öğretmeni

[1] Baki Öz, H. Bektaş Veli’nin Yaşadığı Tarihsel Ortam

[2] Dr. H. Kıvılcımlı, Osmanlı Tarihinin maddesi, c:2, s: 180 Tarihsel Mad. Yyl. 1974 İstanbul

[3] E. Weber, Büyük Bir Devletin Doğuşu, c:1, s. 41

Alan Y.cılık, 1986 İstanbul

[4] İ. Melikoff, Efsaneden Gerçeğe H. Bektaş, s: 59, Cumhuriyet Yyl. 1998 İstanbul

[5] Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, s: 126, 2.baskı. TTK, 1988 Ankara

[6] Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba, Bütün Yönleriyle Bektaşilik ve Alevilik, s: 1 vd. , Ardıç Yyl. 1998 Ankara

[7] Abdülbaki Gölpınarlı, Vilayet – name, s: 1,

İnkılâp K.evi, 1995 İstanbul

[8] Prof. Dr. A. Güzel, H. Bektaş Veli ve Makalat,

s: 23, Akçağ Basın Y. 2002 Ankara

[9] Prof. Dr. E. Ruhi Fığlalı, Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik, s: 136 vd. Selçuk Yyl. 1990 Ankara

[10] Prof. Dr. A. Güzel, agy, s:24

[11] Baki Öz, agy. s:14

[12] A. Yaşar Ocak , Kalenderiler , s: 199 vd. TTK Yyl.. 1999 Ankara.

[13] A. Yaşar Ocak, Babaîler İsyanı, s: 142. Dergâh Yyl. İkinci bsk. 1996 İstanbul

[14] A. Yaşar Ocak, Babaîler İsyanı, s:175

[15] Baki Öz, agy. s: 19

[16] Ana Britannica c: 3, s: 535 Bektaşilik Md. , Ana Yy.cılık, 1986 İstanbul

[17] Prof. Dr. Esat Coşan, Makalat, s:XII. T.C. Kültür B. Yyl.1000 Temel eser. 1996 Ank.

[18] Doç. Dr. B. Noyan Dedebaba, Kur’an –ı Kerim 10/62

Türkçe – Şiir s: 271. 1.bsk. 1997 Ankara

[19] Kur’an – ı Kerim, XX / 55

[20] Prof. Dr. Neşet Çağatay, Bir Türk Kurumu olan Ahilik

s: 39, TTK Basımevi, 1989 Ankara

[21] Raynold A. Nicholson, İslâm Sufîleri, s: 99 Çağlar Yyl. 2004 Ankara

[22] İbahiye: Sünni anlayışın yasakladığı ve günah olarak değerlendirdiği şeyleri yasak görmemek, hatta bir bölümünün tersini yapmak anlayışıdır. Böylece Bektaşiliğe tevil (yorum ) yolunu açtı. B. Öz. agy. s: 33

[23] İslâm Anskl. C: 2, s: 416 – 417

[24] Palhenk Taşı: Dervişlerin boyunlarına astıkları, gönüllerini Tanrıya bağlayan simge, H. Bektaş taşı

ALEVİLERİN 2011 YILI İNANÇ Takvimi

ALEVİLERİN 2011 YILI İNANÇ Takvimi	Tarihleri

HIZIR ORUCU	13 – 15 ŞUBAT 2011
HIZIR – FASTEN	13 – 15 Februar 2011

GAZİ OLAYLARI YILDÖNÜMÜ	12 MART 2011
	12 März 2011

HZ. ALİ ‘NİN DOĞUMU NEVRUZ BAYRAMI	21 MART 2011
NEVRUZ GEBURTSTAG VON HEILIGEN (HZ. ALI)	21 März 2011

HIDIRELLEZ (HIYIR İLYAS)	5-6 MAYIS
TAG DES HIZIR ILYAS (HIDIRELLEZ)	5-6 Mai

ABDAL MUSA ŞENLİKLERİ	06 – 07 HAZiRAN 2011
FEIER ZUR ANDACHT VON ABDAL MUSA	06 – 07 Juni

Sivas Katliamını anma günü ( 2 TEMMUZ 1993 )	2 TEMMUZ
ANDACHT AN SIVAS MASSAKER ( 02.JULI 1993 )	2 Juli

Hacı Bektaşi Veli'yi Anma Şenliklerine	16 - 18 Ağustos
FEIER ZUR ANDACHT VON HACI BEKTAŞ VELI	16 - 18 August

İMAM HÜSEYİN'İN ŞAHADET GÜNÜ (miladi )	10 EKİM 2011
TODESTAG VOM HEILIGEN (HZ.) HÜSEYIN (10.OKTOBER.680)	10 Oktober 2011

MASUM-U PAKLAR ORUCU	22 - 24 KASIM 2011
FASTENTAGE ZU EHREN DER MASUM-I PAKLAR	22 - 24 November 2011

FATMA ANA ORUCU	25 KASIM 2011
FASTENTAG ZU EHREN DER HEILIGEN MUTTER FATIMA	25 November 2011

MUHARREM ORUCUNUN BAŞLAMASI	26 KASIM 2011
MUHARRAM – FASTEN	26 November 2011

AŞURE GÜNÜ	08 ARALIK 2011
ASCHURA - FESTLICHES ENDE DER FASTENTAGE	08 Dezember 2011

ALEVİLERİN 2012 YILI İNANÇ Takvimi

13 – 15 ŞUBAT 2012 HIZIR ORUCU

21 MART 2012 HZ. ALİ ‘NİN DOĞUMU NEVRUZ BAYRAMI

5-6 MAYIS HIDIRELLEZ

2 TEMMUZ Sivas Katliamını anma günü

16-18 Ağustos Hacı Bektaşi Veli'yi Anma Şenliklerine

10 EKİM 2012 İMAM HÜSEYİNİN ŞAHADETİ (miladi)

15 KASIM 2012 MUHARREM ORUCUNUN BAŞLAMASI

27 KASIM 2012 AŞURE GÜNÜ

ALEVİLERİN 2010 YILI İNANÇ Takvimi

2010 13 – 15 ŞUBAT 2010 HIZIR ORUCU

21 MART 2010 HZ. ALİ ‘NİN DOĞUMU NEVRUZ BAYRAMI

5-6 MAYIS HIDIRELLEZ 2 TEMMUZ Sivas Katliamını anma günü

16-18 Ağustos Hacı Bektaşi Veli'yi Anma Şenliklerine

10 EKİM 2010 İMAM HÜSEYİNİN ŞAHADETİ (miladi)

07 ARALIK 2010 MUHARREM ORUCUNUN BAŞLAMASI

19 ARALIK 2010 AŞURE GÜNÜ

BEKTAŞİLİK İLE HRİSTİYANLIK ARASINDA NE İLİŞKİ VAR

Alevi çalıştaylarının ortaya çıkardığı tartışmalı sonuçlar; bütün tarihleri boyunca, “Sünni İslam“la bağdaşmamayı başarmış bir dizi, heterodoks inanış, fırka (secte) ve cemaati İslam içinde eritmeye-tek tipleştirmeye yönelik kaygının ifadeleridir.

Çalıştay raporlarında, “Çerçevelendirme Sorunları” alt başlığında, Alevilik şöyle tanımlanıyor;
“Aleviliğin İslam üst başlığı altında ‘Hak-Muhammed-Ali’ kavramları etrafında oluşan bir inanç ve erkan yolu olduğu konusunda tam bir uzlaşma sağlanmıştır.”
Rapora göre, Alevilik, kendi şahsına özel farklı bir inanış/felsefe veya din olarak tanımlanmadığı gibi bir mezhep olarak da adlandırılmıyor. Aleviliğin kendini çerçevelendirme, İslam içinde ‘makulleşme’ gibi sorunlar yaşadığını düşünmüyoruz. Alevilik gibi bir inanışı ve ona yakın kurum, fırka(secte) ve tarikatları ‘İslam içi’ tanımlamak, bu inanışı ve ona yakın bütün oluşumların sahiplerinin yüzyıllarca gördüğü zulm ve inkarın bir daha ikrarıdır.

Anadolu’daki kadim inanışlar (Hıristiyanlık öncesi), Doğu Hıristiyanlığının heretic tezahürleri ile Horasani ve Türki (Asyatik) dini ritüeller zaman içinde harmanlanmış, Anadolu Aleviliği, İslam’la buluşmadan çok evvel bu günkü form ve ritüellerini kazanmıştı. Nitekim, Anadolu’ya İslam’ın gelişi ile beraber, heretic Hıristiyanlık ve antik dinlerin mensuplarının zaman zaman İslami bir cila altında eski din ve kimliklerini koruduklarını biliyoruz. A.Yasar Ocak’ın da belirtmiş olduğu gibi; Anadolu’da Hıristiyanlığın Heterodoks inanışları, İslam’ın kabulünden sonra da İslam’ın Heterodoks kanadını oluşturdular.
Selçuklu ve Osmanlı Devletleri, resmi Sünni din (Şeriat ve Sünnet) hususunda tavizkar görünüme sahip değilken, Alevilik ve Bektaşiyyenin de aralarında bulunduğu heterodoks inanç ve tarikatlar, kadim inanç bakiyelerine yakınlık duymaktan asla çekinmemişlerdir. Hatta, Anadolu Aleviliği ve Bektaşiliği oldukça verimli bir bağdaştırmacılık (Syncretisme) ile Şeriat ve resmi dinin (Sünniliğin) tamamen reddi ile kendilerini koruyabilmiş, kurum ve inançlardır.(...)
Özellikle Bektaşilik, İslamiyet’ten daha çok kendisini Hıristiyanlığın kardeşi olarak addetmektedir.

Hıristiyanlık ve Bektaşilik İlişkileri:
Herhangi bir Bektaşi hareketi, Müslüman ve Gayri Müslüman’a karşı bir fark gözetmez. Gayri İslam dinlere mensup olanlar da Bektaşiyye’ye kabul edilirler. Bu yasanın Bektaşilikte nasıl işlediğine dair bir örnek verecek olursak; 19. yüzyılda, Antonaki Varsamis isminde bir Rum, Bursa vilayetinde mahalli bir Bektaşi locasının reisi olmuştur. Antonaki Varsamis, önemli ve ciddi nüfuza malik bir Bektaşi’ye ait büyükçe bir araziyi satın alınca, hem tekkenin reisi olmuş hem de‚ Al Nabi Dostu, Muhib (Dost)’ gibi unvanlarla anılmıştır.
Diğer bir örnek ise; Arnavutluk’taki birçok Bektaşi tekkesinde, Hıristiyanlar bulunmaktadır. Onlara tarikatın sırları ifşa edilirken, bunun karşılığında dinlerini feda etmeleri istenmemiştir. Hem Hıristiyanlık ibadetlerini hem de Bektaşi ritüellerini birlikte yaparlar.
Şeyh Bedreddin İsyanından kalma rivayet-vesikalarda, Hıristiyanlar arasında da propaganda yapıldığı anlatılıyor. Bu isyanın, kısmen dini kısmen de içtimai bir hareket olduğunu biliyoruz. Şeyh Bedreddin taraftarları, isyan sırasında dini anlamda Bektaşi, Hurufi ve bir takim heterodoks Hıristiyan fırkalardan en büyük desteği almışlardı. Rivayet odur ki, Hıristiyanları bu isyana davet eden bizzat Şeyh Bedreddin ve Bektaşiyye tarikatıdır.
Bektaşiler, her zaman Hıristiyanlarla çok iyi diyalog kurmuşlar, Hıristiyan müritleri sevk ve vecd ile karşılamışlardır. Hıristiyan dinin, hakk din olduğunu söylemeyen-inkar eden Müslümanların asil kendilerinin dinsiz olduğunu savunmuşlardır.

Bektaşilikteki Hıristiyan Unsurlar:
Bektaşiyye tarikatındaki Hıristiyan unsurlar, kısmen Bektaşilerin Anadolu’daki Hıristiyan selefleri, kısmen de tarikata kabul edilmiş Hıristiyan gruplardır.
Bektaşiyye tarikatına yeni bir talibin kabulü sırasında ‘şarap-ekmek ve peynir’ dağıtılırdı. Bu ritüel, Hıristiyan kutsal komünyonunun bekasıdır. Ayrıca müritler, Bektaşi Babalarının önünde suç-günah itirafında bulunurlar, Babalar ise onları affederler. Tıpkı kiliselerdeki günah çıkarma ritüeli gibi.
Bektaşiler, İslami amel, ibadet ve ritüellere ilgisiz kalmakla birlikte, seri kaidelere asla uymazlar. (…)
Anadolu’da, Hayderiler, Kalenderiler ve Abdallar gibi çeşitli heterodoks tarikatlarla birlikte, Bektaşiyye her ne kadar takdis etmemişse de, Yeniçeri ocağında resmi bir kült mahiyetini almıştır. Bunda Yeniçerilerin, Hıristiyanlık kökenlerinin dahli vardır.
Birçok ünlü Bektaşi ozanın Ermeni olduğunu ve bu kişilerin din değiştirmeksizin tekkelerde kabul gördüğünü takdis edildiğini de biliyoruz. (Başlıcaları; Aşık Vartan, Harabi, Hayrani, Nikabi, Civanaga, Coşkuni, Zeki…)

Bektaşi Tekkeleri, Hıristiyanlığın Kutsal Mekanlarıdır:
Bulgaristan, Bosna, Arnavutluk gibi Paulician, Tondrakli ve Bogomil merkezleri zaman içinde Bektaşi merkezlerine dönüştüler ve günümüze kadar da böyle kaldılar.
Nevşehir yakınlarındaki Bektaşi Tarikatının merkezi Hacı Bektaş Tekkesi, Hıristiyanlar tarafından da yoğun bir şekilde ziyaret edilir. Hıristiyanlar, vaktiyle burada Ayios Haralambos isminde bir Hıristiyan manastırı olduğunu iddia ederler.
Babaeski’deki, Bektaşi evliyası Saltık Baba Türbesi de Hıristiyanlar tarafından yoğun şekilde ziyaret edilir. Hıristiyanlar, Türbedeki mezarın, Hıristiyan bir azize ait olduğunu, türbenin ise eski Aya Nikola kilisesi olduğunu söylemektedirler.

Bektaşilik ve Hieros Gamos:
Bektaşi talibi, son olarak “marifet kapısı“ ndan geçer, ikrarı; ‘atam gök anam yerdir’. Bu ibare, eski Yunandaki ana tanrıçanın göke çıkarılıp, evlendirilmesidir (Hieros Gamos).
Bu antik öykü, Türklerde, Gök Tengri Ülken ile, Toprak tanrıça Umay’ın birleşmesine dönüşmüştür.
‘Marifet Kapısından’ gecen talip, su dizeleri okuyacaktır;

‘Ey tecella-i Cemal (görünen yüz)
Ey vech-i Süphan i resid (Tanrının olgun yüzü)
Lütuf ve kahrın bana bir, hepsi de siyan (Eşit görünür)
Zulmet ve nurun ile alıştı ruhum,
Tavr-ı aşktır görünen, didede (gözde) Yezdan’ (Zerdüşt dininde ilah-i Hayr/ Hayr ilahi)
Bu dizeler, Zerdüşti Maniheist Karanlık-Aydınlık düalizminin Bektaşilikteki tezahürleridir. (…)
Yukarıda ayrıntılarıyla değindiğimiz gibi Bektaşilik, özel bir Syncretismedir. En kuvvetli öğesi Hıristiyanlık olmakla birlikte, çok değişik kökenli öğelerin harmanlandığı bir gnose tur (Bilinç birikimi).
Bin yılı aşan renkliliklerin korunduğu bu zenginliği, 21. yüzyılda ‘Demokratlık’ adına, tümüyle uzağında durduğu İslam’la tanımlamak, ‘İslam içi’ görmek, ne kadar doğru ve hakkaniyetli bir tavırdır, sormak isteriz.
Bu açıklamaları, Alevi Bektaşi nefeslerinin en önemli figürlerinden biri, kutsi bir yere sahip Şah İsmail Hatayi’nin dizeleriyle bitirmek isterim.
‘Hakikat gizli bir şiirdir
Açabilirsen gel beri
İşte İncil İşte Kur’an
Seçebilirsen gel beri’

Lena Umay
Odatv.com

Kaynakça:
- Franz Babinger, Anadolu’da İslamiyet
- İsmet Zeki Eyüboğlu, Bütün Yönleriyle Bektaşilik
- Irene Melikoff, Uyuridik Uyardılar, Alevilik Bektaşilik Araştırmaları
- F.W Husluck, Christianity and Islam under the Sultans
- Karin Vorhoff, Zwischen Glaube, Nation und Neuer Gemeinschaft. Alevitische Identität in der Türkei der Gegenwart.

Alevi-Sünni değil; Mesele demokrat olmak!

: Murtaza Demir, Pir Sultan Abdal 2 Temmuz Kültür ve Eğitim Vakfı Bşk.

7. Alevi Çalıştayına değin notlar…

Alevi-Sünni değil;

Mesele demokrat olmak! Murtaza DEMİR*

“Siz”, “biz”…

Kızılcahamam’da bu terminolojiyle konuştuk…

Birçok arkadaşımızın isminin önünde “Prof.” sıfatı vardı. Ancak sıfatlarımız, aşıp, meşruiyete evirilmemize yetmedi. Ve bunca akil adamının aynı masanın etrafında bir araya gelmesi, “siz’li, biz’li” konumlanmamıza engel olamadı. Sonuçta aramızdaki diyaloga bu dil hâkim oldu.

Tipik Ortadoğulu yaklaşımıyla kategorize olduk ve özellikle de resmi çalışma mesaimiz, başından sonuna değin bu minval üzere sürdü. Resmi mesai ve sonrasının mimarı, Anadolu kültür mirasının değerli temsilcisi Arif Sağ’ın büyük birikimi dahi, istenen iklime ulaşmamıza yetmedi.

Resmi mesai başlar başlamaz, her iki anlayış birden gardımızı alıyor, güya Alevi ve Sünnilerin haklarını savunuyorduk. Kimi zaman öyle bir seviyeden konuşuyordu ki, rehber almamız gereken değerleri, “kul” hakkını, demokratik seviyeyi, vicdanı, insan hak ve hukukunu, inanç özgürlüğünü ve meşruiyeti bir yana bırakıyorduk. Habire “Aleviler, Sünniler”, “siz-biz” diyerek konuşuyor, insani ve demokratik değerlere yabancılaşıyorduk. Oysa istemler, çözümler o kadar meşru ve o kadar yalındı ki…

Duruşumuzu ve dilimizi yargılayamadık.

İnsan unsurunu unutuyor muyduk?

Nitekim yakın tanımaktan büyük onur duyduğum, bu biçimde kategorize edilmekten huzursuzluklarını her fırsatta gösteren Prof. A. Yaşar Ocak ve Prof Fuat Bozkurt da, insanı yormayan ve ön açan tek cümlelik konuşmalarında bunu öneriyorlardı: “Alevilerin inanma ve ibadethane hakkı kısıtlanamaz, Alevi öğrenciye Sünni müfredat dayatılamaz! “Zorla” din eğitimi-öğretimi olmaz: bu konu üzerinde tartışma dahi yapılamaz!”

Neyi vermiyorsunuz; kime vermiyorsunuz; hangi hakla?

İbrahim Kalın, belli ki, kalıcı ve eşitlikçi yasal bir çözüm için epiyce kafa yormuştu. Çözümün bu kapsamda olmasını seyrek ama özlü biçimde ifade etmekten geri durmuyor; Yılmaz Ensarioğlu, bütün bu diyaloga değin, “konuya bir de insan hakları zemininden bakmamız gerektiğini” anımsatarak, bu boyuta dikkat çekiyordu. Haklarını yemeyelim; bu çerçevede çözüm öneren çok sayıda dostumuz olmasına karşın birçoğu; “ama” diyerek devam ediyor ve hak-hukuktan yana önerilerini sıfırlıyorlardı.

Mesela “Alevileri, ‘Allah korusun’ Hıristiyan misyonerliğine karşı korumak; onlara kaptırmamak” isteyenler vardı. Cemevine ibadethane statüsü verdiklerinde, Alevilerin, “biz başka bir dini aidiyete mensubuz” diyebileceklerinden işkillenip “hayır, cemevine ibadethane statüsü olmaz” diyorlardı. Bu tavrı, bilim adamı ve inançlı insan örtüsü altında ifade etmeleri gerçekten büyük bir çelişkiydi.

Türkçesi şuydu; “inanç özgürlüğünden yanayım ama benim gibi inanmanız kaydıyla”.

Her şeye rağmen olumlu öneri ve yaklaşımlar egemendi. Bu yüzden ülkemizin toplumsal iki anlayışının diyaloguna tanıklık eden tarihi bir toplantının gerçekleştirildiğini düşünüyorum. Tarihi önemine binaen toplantı sürecini yazmaya, katılımcıların tavrıyla ilgili gözlemlerimi, ilgilenenlerle paylaşmaya devam edeceğim.

Gündemin “çerçevelendirme” maddesinin görüşüldüğü aşamada kimi konuşmalardan rahatsız olmuş, umudumu yitirmiştim. Sn. Arif Sağ ve A. Rıza Gülçiçek’e “hadi çıkalım” dediğimde; Arif Hoca elimin üstüne bastırmış; “hayır, biraz daha dinleyelim” diyerek söz almış, gerilimi dağıtmıştı. Bu yüzden gardlarımızı alarak başladığımız toplantı boyunca, her gerilim anında bu tavrını sürdüren ve inanılmaz katkılar sağlayan Arif Hocaya minnetlerimi ifade etmeliyim.

Sn. Bakan Faruk Çelik, Sn. Necdet Subaşı, Sn. Süleyman Bayraktar ve ekibi, iyi niyetli ve sonuç isteyen bir tutum içindeydiler. Konuşmaları özenle izliyor, not alıyor, her gündemden sonra raporun gündem maddesine değin sonucunu kurula sunuyor, ondan sonra sonuçlandırıyorlardı. Çözüme dair tavır ve kararlılıkları okunabiliyordu.

İçeriğine, şekline, taleplerin genişliğine dair kimi itirazların olmasına karşın, Alevi-Bektaşilerin hak taleplerine “cepheden” karşı çıkan hiç kimse yoktu. Toplantının sonuna doğru Alevilerin istemleri, meramları anlaşılmış, “gardlar” düşmüştü. Ayrıcalık değil, eşitlik, demokrasi ve bin yıldan buyana gasp edilen haklarını istiyorlardı.

Sonuçta bir “konu” tartışılmış, konuşulmuş, Alevi-Bektaşilerin sorunları, öteden beri ortaya konulan istemleri masaya yatırılmış, bu kronik soruna dair olumlu sonuçlar alınmıştır. Kabul edelim ki, bu yeni bir durumdur. Müzakere denilen kavramın doğasından kaynaklanan nedenlerle çözüme dair adımların geciktiği doğrudur. Ancak izlenimim o dur ki, şimdi muhatabımız olan hükümet yetkilileri “adım atalım, bir yerden başlayalım” diyerek, Alevi-Bektaşi kurumsalının ortak iradesinin tecelli etmesini beklemektedir. Muhatap bulamaması durumunda ise bulduklarıyla yetinmeyi ve bu anlamda mutlaka adım atmayı düşünmektedir.

Bu aşamada kurum yetkililerine teklifimiz şudur: öncelikle, “neyi nasıl istiyoruz” sorusunun yanıtını konuşmak üzere bir araya gelip kendimize dair yol haritası oluşturulmalıdır. Elimizde somut projelerimiz olmalıdır. Dışarıdan, bilmeden, basın üzerinden konuşmak yerine, gerçekler üzerinden konuşmak, değerlendirmek seçeneği tercih edilmelidir.

Henüz nihai yani Hükümete sunulacak rapor tamamlanmamıştır. Ancak ‘anladığım kadarıyla’ ihtiyati notunu düşerek varılan sonucu şu biçimde tanımlamak olasıdır:

· Cemevine ibadethane statüsü verilecek ve cemevi, camiye verilen bütün haklardan yararlanacaktır.

· Alevi-Bektaşiliğin yaşatılması, yolun sürdürülmesi, her türlü altyapı gereksinimlerinin karşılanması ihtiyacı, DİB üzerinden değil, kurumlarımızın ortaklaştıracağı sivil bir sistem üzerinden karşılanacaktır.

· Zorunlu din dersi kaldırılacak, Alevi-Bektaşiliğe dair bölümleri değişecek, tercihli sistem şeklinde yeniden düzenlenecektir.

· Madımak Oteli’nin nasıl bir düzenlemeye tabi tutulacağı, taraflarla görüşüldükten sonra kararlaştırılacaktır.

· Alevi-Bektaşilerin diğer şikâyet ve istemleri, devlet bakanlığı ile aramızda kurulması düşünülen koordinasyon aracılığıyla karşılanacaktır. Diyalog kanalları açık tutulacak, ihtiyaç göstermesi halinde yeni toplantılar yapılacaktır.

Bu Çalıştayın, salt bir “alışverişten” öteye geçmesi, Türkiye’mize, insanımıza, demokrasimize ve Alevi-Sünni geriliminin aşağı çekilmesine de katkılarının olması beklenir. Beklentilere, “ne istiyorsun… al sana şu kadar, daha fazlası olmaz!” gibi bir zihni seviyeden değil, daha üst standartta bir demokratik seviyeden bakılarak karşılık verilmelidir. Yani bunun Alevi-Sünni meselesi değil; hak, hukuk, eşitlik ve adamakıllı bir insan hakları meselesi olduğu gerçeği taraflarca içselleştirilmelidir. Kamuoyuna bu zemin üzerinden anlatılmalıdır.

Doğrusu oldukça yoğun ve yorucu bir çalışma yürütülmüştür. Herkes elinden geleni yapmaya gayret etmiştir. Konuşmaları ve yön verici tutumuyla, “iyi ki, varsın” dediğim dostlarımdan biri de Sn. Etem Cankurtaran’dır. Sn. Arif Sağ’ın daha önceki Çalıştay’da neler söylediğini bilmiyorum. Ama bu Çalıştay’da Madımak sorunundan hiç söz etmemiş, sadece benim önerime destek olmuştur.

Gerçek böyleyken, bir grubun Sn. Arif Sağ’ı hedef tahtasına koyarak, hem de bir Alevi web sitesi üzerinden hakaret etmelerini, hiç yakıştıramadığımı ve duyduğum büyük üzüntüyü de paylaşmak isterim.

Vakıf başkanı sıfatıyla toplantılara katılarak, sorumluluk aldığım bu keyfiyeti, bildiklerimi ve gözlemlerimi, bölüşmek zorunda hissettiğim kurumların ve dostlarımın bilgilerine arz ederim. 03.02.2010

Saygılarımla,

*Pir Sultan Abdal 2 Temmuz Kültür ve Eğitim Vakfı Bşk.

________________________________________________________

Alevi çalıştayı'nda güvendiğim dostum M.Demir'in notu:

Dostlarım,

Çalıştaya dair izlenimlerimi bölüşmek istedim.

saygılarımla,

murtaza demir

Vedat Tatar

________________________________________________________

: İlhan Selçuk, Cumhuriyet

PENCERE, İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

“Osmanlı padişahı Sünnilerin halifeliğini benimsedikten sonra, Aleviler, Şeyhülislam fetvalarıyla ‘Katl-i vacip Kızılbaşlar’ olarak nitelendirildiler; köylerde ve dağlarda içe kapalı bir gizemli yaşamı sürdürmek zorunda kaldılar...

Mülkünde yaşayan Hıristiyanlara hoşgörüyle bakan Osmanlı, Aleviye horgörüyle baktı...

Bir Mustafa Kemal çıkıncaya dek devlet düzeni Aleviyi dışladı..”

Yukardaki satırlar “Enel Hakk’ın Hakkı” adlı kitabımın (Cumhuriyet Yayınları) önsözündendir...

Enel hakk ne demek?..

Bu soruya yanıt vermeden bugün içinde yaşadığımız açmaz yanıtsız bilmeceye dönüşür; Batı uygarlığında yaşanan laikliğin Anadolu’da nasıl devletin temel ilkesine dönüştüğüne akıl erdiremeyiz...

Yunus Emre ne demiş:

“Yaratılanı hoşgör..

Yaratandan ötürü.”

Yaratanla yaratılanın birliği, özdeşliği, tümlüğü, bütünlüğü, ayniyeti; insanın tanrılaşması, Tanrı’nın insanlaşmasındaki felsefenin özü yaşadığımız toprakların bereketidir, özgünlüğüdür, özelliğidir...

Bektaşi’ye sormuşlar:

- Erenler tütün haram mı, helal mi?

Bektaşi:

- Helalse içiyorum, demiş, haramsa yakıyorum...

Nüktenin diyalektiği Heraklites’in felsefesindeki özü vurguluyor; evrensel akışkanlıkta ayrı gayrı sanılanların birlik ve ayniyetle bütünleştikleri gerçeğini dile getiriyor...

Aleviliğin evrensel içeriği, üç büyük dinden farklı bir tanrısal inanç yaklaşımını benimser...

Alevilik Orta Asya’da Ahmet Yesevi’den Ortadoğu’da Hazreti Ali’ye dek Müslümanlık ikliminde boy atmıştır; Anadolu’da Hacı Bektaş’la toprağa kök salıp Balkanlar’a geçmiştir...

Ama, Alevilik Anadolu’dur...

Enel hakk temel ilkesiyle üç büyük dinden farklı bir felsefeye dayanan Alevilik, 1.5 milyarlık İslam dünyasında gerçekleşemeyen laikliğin Anadolu’da benimsenmesi gibi bir mucizeye temel dayanak oluşturmuştur.

Amerika’nın BOP’u kapsamında “Ilımlı İslam Devleti Modeli”ni Anadolu’ya uygulamakla görevli AKP iktidarının Aleviliğe el atmaya çalışması ne anlama geliyor?..

AKP iktidarı Sünni-Nakşi...

Atatürk’ün laik Cumhuriyeti’ni Nakşiliğe kurban etmek için Aleviliği kullanmak kurnazlığına pesss...

Yunus der ki:

“Şeriat oğlanları

Nice yol keser bana

Hakikat denizinde

Bahri oldum yüzerim.”

“Şeriat oğlanları” şimdi Alevilerin yollarını kesmek için ellerinden geleni yapacaklardır...

Ne demeli bu şeriat oğlanlarına?..

- Bre oğlanlar!.. Aleviliğe hizmet etmek istiyorsanız, her şeyden önce İslamcılığı bırakıp laik ve Cumhuriyetçi olun!..

Sünni politikacının Alevilere yapacağı en büyük hizmet budur.

(27 Ocak 2008 tarihli yazısı)

: İlhan Selçuk, Cumhuriyet

PENCERE, İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

Mülkünde yaşayan Hıristiyanlara hoşgörüyle bakan Osmanlı, Aleviye horgörüyle baktı...

Bir Mustafa Kemal çıkıncaya dek devlet düzeni Aleviyi dışladı..”

Yukardaki satırlar “Enel Hakk’ın Hakkı” adlı kitabımın (Cumhuriyet Yayınları) önsözündendir...

Enel hakk ne demek?..

Yunus Emre ne demiş:

“Yaratılanı hoşgör..

Yaratandan ötürü.”

Bektaşi’ye sormuşlar:

- Erenler tütün haram mı, helal mi?

Bektaşi:

- Helalse içiyorum, demiş, haramsa yakıyorum...

Nüktenin diyalektiği Heraklites’in felsefesindeki özü vurguluyor; evrensel akışkanlıkta ayrı gayrı sanılanların birlik ve ayniyetle bütünleştikleri gerçeğini dile getiriyor...

Aleviliğin evrensel içeriği, üç büyük dinden farklı bir tanrısal inanç yaklaşımını benimser...

Ama, Alevilik Anadolu’dur...

Amerika’nın BOP’u kapsamında “Ilımlı İslam Devleti Modeli”ni Anadolu’ya uygulamakla görevli AKP iktidarının Aleviliğe el atmaya çalışması ne anlama geliyor?..

AKP iktidarı Sünni-Nakşi...

Atatürk’ün laik Cumhuriyeti’ni Nakşiliğe kurban etmek için Aleviliği kullanmak kurnazlığına pesss...

Yunus der ki:

“Şeriat oğlanları

Nice yol keser bana

Hakikat denizinde

Bahri oldum yüzerim.”

“Şeriat oğlanları” şimdi Alevilerin yollarını kesmek için ellerinden geleni yapacaklardır...

Ne demeli bu şeriat oğlanlarına?..

- Bre oğlanlar!.. Aleviliğe hizmet etmek istiyorsanız, her şeyden önce İslamcılığı bırakıp laik ve Cumhuriyetçi olun!..

Sünni politikacının Alevilere yapacağı en büyük hizmet budur.

(27 Ocak 2008 tarihli yazısı)

Baskı altında ömür tüketmek!

: Murtaza Demir

: Murtaza Demir - ALEVİLİK

_{Sayın DEMİR'İ KUTLUYORUM BU GÜZEL ARAŞTIRMA İLE BENİ BULUŞTURDUĞU İÇİN. Bu araştırmadadaki uygulamalara maruz kalan dostlarımız malasef siyasi olarak kendilerini iten horlayan partilerden ayrılmayı ve insan hakları için çalışan partilere gitmemeyi bir alışkanlık haline getirdikleri sürece bu öykü yaşanmaya devam edecektir.}

_{_{ATATÜRK'ün ve İsmet İNÖNÜ'nün kurduğu parti artık O nadide insanların " Ne ruhunu taşıyorlar, Ne de İlkelerini savunuyorlar" Bunu görünüz lütfen...}Saygılarımla.}

_{VELBEY 10 Şubat 2009}

_{Murtaza Demir}

Bana “Alevilerin Türkiye’deki sosyal şartlarını bir cümleyle özetle” deselerdi, şöyle söylerdim:

yüzyıllardır baskı altında ömür tüketen sosyal bir grup!

Ürkek; ülkesinin ve çocuklarının geleceğinden umutsuz; yönetenlere, kolluk güçlerine, yargıya hatta oy verdiği siyasal partiye dahi güvensiz ve güvencesiz bir yaşam süren milyonlarca insan!

Alevilerin ülkemizdeki şartları böyle… Nitekim bunu, yazı ekine ilave ettiğim akademik araştırmanın sonuçları da onaylıyor.

Peki, neden böyle?

Yaşam biçiminiz, inancınız ve kültürünüz baskı altına alınıp yok sayıldığında, fiziksel varlığınızın değeri de olmuyor. Sizin için vazgeçilmez olan geleneğinizi sürdürmenize imkân verilmeyince, karşınıza her ikisi de birbirinden kötü olan iki seçenek çıkıyor: ya asimilasyon baskılarına dayanamayıp “lanet olsun” çekerek teslim oluyorsunuz, ya da direniyor, bedel ödüyorsunuz.

Hoş, teslim olmakta çare olmuyor: bu defa hem iç dünyanızla barışık olamıyor, hem de dışınızdaki zahiri dünyanın bütün hoyratlıklarına mahkûm halde yaşamaya zorunlu kalıyorsunuz ki, galiba en kötüsü de bu. Çünkü bu defa da çelişkilerle yaşıyorsunuz. Mesela oruç tutmadığınız halde Ramazan’da gece kalkıp evin ışıklarını yakıyorsunuz. İşyerinde oruç tutar görünüp, yemek yemiyorsunuz. “Haydin cumaya” denildiğinde kalkıp camiye gidiyor, namaz kılar gibi yapıyorsunuz. “Kızılbaşlar” diyerek başlayan hakaretleri duyuyor ama duymuyor gibi yapıyorsunuz vb.

Dolaysıyla evde ve yakın çevrenizde farklı, iş yerinde, sokakta farklı davranıyor, güven vermeyen biri olarak biliniyorsunuz. Bizler, bu tutarsız ve “çifte standart” kalıbını “miras” yoluyla ve zorunlu olarak içselleştirdiğimiz için çoğu kez farkında bile olmadan çelişkiler içinde yaşayıp gidiyoruz. Ve ne yazık ki, koskoca bir ömrü böylesi çelişkiler içinde tüketiyoruz.

Genlerimize değin nüfuz eden bu “mahalle baskısı”, sosyal yaşamımızı ve başarılarımızı derinden etkiliyor. Bunlardan biri de Alevi bürokratların kendilerini, bulundukları kurumda en fazla ikinci adam olabileceklerine ikna etmiş olmalarıdır. ODTÜ’nden Sosyoloji Profesörü Sn. Sencer Ayata’ya bu davranışın sosyolojik nedenlerini sordum: Sn. Ayata bunu “kanıksamak; farkında olmadan kabul etmek” seklinde açıklıyor ve örnek de veriyor: “Aleviler bulundukları kurumda genel müdür, müsteşar, bakan, vali, vb. birinci adam olmayı düşünmezler. Bu yüzden gerçekleşmeyeceğine dair ön kabulleri nedeniyle böyle talepleri olmaz.”

Yani çalıştığınız kurumun üst makamlarından birine atama yapılması söz konusu olduğunda, eğer Sünni inanış dışında bir mensubiyete ait isen, adaylar arasında dahi yoksun… Söz konusu makam için adaylar arasında en yeteneklisi ve kariyer sahibi sen bile olsan, hatta ağzınla alaca kuş bile tutsan, eğer Aleviysen o makama gelemezsin!

Elbette "istisnalar kaideyi bozmaz."

Çünkü Sünni değilsen, gerçek anlamda yurttaş da değilsin; eşit de… İnsanlık, vicdan, adalet, eşitlik ayaklar altında paspas olmuşsa ki, gerçekten öyle, git derdini Marko Paşaya anlat! Örneğin Türkiye Cumhuriyetinin bürokrasisi şöyle işliyor: hocaya var, dedeye yok: camiye var, cemevine yok. Ramazan’a, hacca, umreye var, Muharrem orucuna yok. Sünni dersleri hem de “devlet zoruyla” var, Alevi dersleri yok: kuran kursuna, çarşaflıya, türbanlıya var, çağdaş kıyafet giyene yok: Diyanete var; hem de istemediğin kadar, Alevi kurumlarına yok!

Yok! Yok! Yok! İşte sana “adil devlet” düzeni!

Bunu daha ne kadar sineye çekeceğiz bilmiyorum. Ama bildiğim bir şey var ki, bu ilkel sistem, güzel ülkemi koskoca bir açık hava hapishanesine, bizleri de birer tutsak haline getirdi. Özgürlüğümüzü ve haklarımızı ayaklar altına aldı. Bunu yapmaya da pervasızca, hayâsızca ve ahlaksızca devam ediyor…

…

Siyasi gücün Diyanet’e devredildiği, kamusal alanların Sünni misyonerlerin kesin denetimine geçtiği ülkemde, zaman zaman nefes almakta zorlandığımı hissediyorum. “Yok sayılmak” duygusu yolda, sokakta, okulda, askerlikte, kamusal ve özel alanlarda, benimle birlikte oluyor ve beni asla terk etmiyor.

Kendimi sorguladığım çok oluyor: “abartıyor muyum” diye…

“Keşke abartıyor olsam” diyerek içten içe dualar ediyor, temennilerde bulunuyorum. Ah, buna bir inanabilsem, yanıldığıma dair bir kanıt görsem, hatta zerresi bile olsa enikonu rahatlayacağım; hatta gidip böyle düşündüğüm için özür de dileyeceğim ama yok!

Tersine; her şey daha da kötüye gidiyor!

Daha ayağımı evden dışarıya attığım anda, mahalle ve kamu baskısı başlıyor: aslında sabah rastladığım komşuma içimden “günaydın komşu; merhaba” demek geçtiği halde, “selamünaleyküm” demek zorundayım. İşime gitmek üzere bindiğim dolmuşta “Kızılbaşlar” denilerek atılıp tutuluyorlarsa, konuşulanları duymamak ve sineye çekmek zorundayım. “Camiye yardım” deniliyorsa, vermek, ezan okunuyorsa, adam ne kadar bağırırsa bağırsın sesimi çıkarmadan dinlemek zorundayım. Yol, sokak ve trafiğin akışı namaz kılan insanlarla kapatılmışsa, gideceğim yere geç kalıyor bile olsam, itiraz hakkım yok! Orada durup sessizce beklemek zorundayım.

“Çünkü burası %99.99999999999’u Müslüman olan bir ülke!”

Biz Alevilerin gerçeğidir bu…

Ülkemin kamu kurumlarında göstermelik birkaç istisna dışında sıradan memurluk bile verilmiyor artık. İşyerinde sicilimiz bozuluyor: kamu alanındaki sınavlarda, önümüze "mülakat" denilen bariyerler konuluyor: kimliğimiz, kökümüz, aidiyetimiz ve inancımız araştırılıyor. Namaz kılmayan, dua ezberlemeyen, inancına sadık kalan çocuklarımız sınıfta bırakılıyor, notları kırılıyor, Alay ediliyor…

Keşke abartıyor olsam ama ne yazık ki, aşağıda özetini verdiğim belge beni fazlasıyla onaylıyor.

Prof. Toprak ve arkadaşları tarafından koşullarımızın fotoğrafının çekildiği bu akademik çalışma, yüzsüzlerin dahi yüzlerini kızartacak düzeyde. Ama askeriyle, siviliyle, hükümeti ve muhalefetiyle, ülkeyi yönetenler bu belgeyi görmezden geliyor, yok farz ediyorlar.

Teşekkürler Sn. Prof Dr. Binnaz TOPRAK,

Teşekkürler Sn. İrfan BOZAN, Tan MORGÜL, Nedim ŞENER: gerçeğin resmini çektiğiniz için.

Fazla lafa gerek yok! Prof. Binnaz Toprak ve ekibi tarafından hazırlanarak kamuoyuna açıklanan metin 188 sayfa. Veriler, tanıklar ve olaylar, kimlikleri gizlenen kişilerin ağzından verilmiş. Okumak zahmetine katlanırsanız sevinirim.

Saygıyla, 10.02.2009

Murtaza DEMİR

_{Not: Belki bir yararı olur düşüncesiyle gazetecilere, yazarlara, siyasilere ve diğer ilgililer göndermeye çalışacağım. Daha çok insana ulaşması için dağıtımına yardımcı olursanız mutlu olurum. MD}

TÜRKİYE’DE FARKLI OLMAK

Din ve Muhafazakârlık Ekseninde Ötekileştirilenler

Binnaz Toprak (Proje Sorumlusu)

İrfan Bozan

Tan Morgül

Nedim Şener

Not: Eserin orjinali 188 sayfadır. Burada çok kısa bir özeti verilmiştir.

ARAŞTIRMANIN METODOLOJİSİ

On iki Anadolu kentinde yüz yüze yapılan derinlemesine mülakat yöntemiyle yürütülen bu araştırmanın saha çalışmasını Aralık 2007-Temmuz 2008 tarihleri arasında bizzat gerçekleştirdik. Gittiğimiz iller Erzurum, Kayseri, Konya, Malatya, Sivas, Batman, Trabzon, Denizli, Aydın, Eskişehir, Adapazarı (Sakarya) ve Balıkesir idi. Ayrıca, karşılaştırma amacıyla, Anadolu’dan büyük kente göç etmiş kişilerin çoğunlukta olduğu İstanbul’un Sultanbeyli ve Bağcılar semtlerine de gittik.

ARAŞTIRMANIN AMACI

Türkiye’de din, muhafazakârlık ve toplumsal baskı arasındaki ilişki, son seçimlerde halkın neredeyse yarısının oylarını alan Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarı ile birlikte kamuoyunda en çok tartışılan konular arasına girmiştir. AKP’nin Türkiye’deki laik rejimi değiştirip bir İslam devleti kuracağı yolundaki “takiye” iddiaları Türkiye’nin giderek “İslamlaştırıldığı” tezlerine dönüşmüş, bu bağlamda görüşlerine başvurulan Türkiye sosyal bilim camiasının en önemli isimlerinden Şerif Mardin’in gündeme getirdiği “mahalle baskısı” kavramı bu tartışmaların odağına oturmuştur. Türkiye’de yapılan sosyal bilim araştırmalarında, muhafazakârlık ile dindarlık arasında yakın bir bağ olduğu pek çok araştırmacı tarafından saptanmıştır. Örneğin, 1999 ve 2006 yıllarında yayınlanan ankete dayalı iki çalışmanın sonuçlarına göre, farklı olana mesafeli bakış özellikle kendisini dindar olarak tanımlayanlar arasında Belirgindir.

TANIKLIKLAR

Eskişehir’de görüştüğümüz Hacı Bektaş Veli Vakfı’ndan bir yetkilinin söylemiyle, “Alevi ayrımının yapılmadığı tek yer mezarlık”tı. Alevilere karsı olan önyargı ve toplumsal baskıların, kimi kentlerde daha az belirgin olsa bile, hemen hemen her yerde mevcut olduğu izlenimine kapıldık.

Malatya’da konuştuğumuz Alevi bir işadamının yorumuyla aktaracak olursak, bu Önyargıların en en az olduğu kesimler arasında bile kendilerinden “ama” çekincesiyle Bahsediliyordu. “Alevi ama iyi bir insan”, “Alevi ama dürüst bir kişi” vb. gibi.

Baskı ve önyargılara isyan edip Alevi dernekleri kanalıyla mücadele edenler olduğu gibi, baskılardan yıldığı için ya da işine zarar verir korkusuyla Sünni ibadet ve gelenekleri yerine getiren, getiriyor gözüken, ya da kimliğini saklayan Aleviler de vardı.

Nitekim Erzurum’da görüştüğümüz kişilerden tesadüfen ismi ‘Haydar’ olan bir zat, “Alevilere has bir isim taşıdığı” ve bu nedenle hayatı boyunca sıkıntı çektiğini belirtip, “Sünni kesim bizden alışveriş yapmaz” diye ekliyordu.

Trabzon’da Karadeniz Teknik Üniversitesi’nde solcu bir öğrenci, Alevi arkadaşlarının yurtlarda kimliklerini kimseye söylemediklerinden, Ramazan’da oruç tutuyor gibi gözüküp gizli gizli yemek yediklerinden bahsediyordu.

Eskişehir’de Kadın Platformu üyesi bir kişi, Alevilerin işyerlerinde kimliklerini açıklamadıklarını, açıkladıkları takdirde çalışma arkadaşları tarafından oruç tutmadıkları için kınandıklarını, erkeklerin cuma namazına gitmeye zorlandıklarını belirtiyordu.

Hatta Mahmudiye’de ortaokul öğrencisiyken din dersi öğretmenleri, kendisi dâhil, Alevi olduğunu öğrendikleri öğrencileri masaya çıkartıp namaz kıldırtıyorlardı.

Alevilere karsı toplumsal önyargılar arasında en sık duyduğumuz şikâyet, “yemek” konusundaydı. Örneğin, Erzurumlu Aleviler yaşamları boyunca pek çok kez, “Alevilerin yemekleri yenmez” sözünü duymuşlardı. Komsularına dağıttıkları kurban etlerinin gözlerinin önünde köpeklere atıldığından, komsularına aşure gönderdiklerinde çöpe döküldüğünden bahsettiler.

Erzurum’da Alevi kahvesinde görüştüğümüz bir kişi, “herkes elimizden yemez” diyordu, “kurbanı mesela hayatta yemezler, haram diye”. Bu tür önyargıların yeni olmadığını, “kendini tanıdığından beri böyle olduğunu” ekliyordu.

Kayserili bir Alevi, babasının köyde ekin biçmeye gelen Çerkezlerin Alevilerin kestiği eti yemeyeceklerini bildiği için aç kalmasınlar diye yemeği pişiren Alevi arkadaşına yüksek sesle eti hangi kasaptan aldığını sorduğunu, kasabın adını duyunca “ha, tamam, onun eti helaldir” dediğini anlatıyordu.

İstanbul Sultanbeyli’de Alevi kahvesinde görüştüğümüz bir kişi, bu semte ilk geldiklerinde mahallelerinde su olmadığını, Sünni mahallesindeki kuyudan su almaya gittiklerinde “siz bu suyu almayın, siz abdestsizsiniz” dendiğini hatırlıyordu.

Kahvede oturan diğer iki arkadaşıyla birlikte mahallelerine taşınan çok fakir bir Sünni aileye kömür ve erzak yardımı yaptıklarını, ancak bir gün esinin bu fakir ailenin hanımını verdikleri kurban etini kediye yedirirken gördüğünü, o günden beri üçünün de bu aileyle görüşmeyi kestiklerini anlatıyordu.

Esi, mahallelerindeki bir Sünni hanımın başka bir hanıma “bunlar Alevidir, Kızılbaştır, ekmeğe tükürüp sana öyle verirler” dediğini duymuştu.

Birçok Alevi yurttaştan, ilkokuldaki çocuklarının okul çıkısı peşlerine takılan arkadaşlarının arkalarından “Alevi, Alevi” diye bağırıp alay ettiklerini duyduk.

Sivas’ta görüştüğümüz bir Alevi, Sünni Müslümanların “Aleviliği her ne kadar lafla İslam içi görseler de, beyinlerde, zihinlerde Alevilik İslam dışıdır, kâfirliktir” diye düşündüklerinden şikâyet ediyordu.

Aydın’da bir Alevi hanıma başka kentlerden okumaya gelen Alevi gençler, Üniversitede tanıştıkları arkadaşlarının kendilerine ilk sordukları sorunun “mum söndü“ olduğunu söylemişlerdi.

Kayseri’deki bir Alevinin sağlık ocağında hemşire olan kız kardeşinden aktardığına göre, aynı yerde görevli “türbanlı” bir doktor, kuruma temizlikçi olarak giren bir hanıma Alevilerin nasıl mum söndü yaptıklarını sormuştu. “Simdi gidip yüz yüze konuşsak” diyordu, “sizin yanınızda konuşmaz, benim kardeşim devlet memuru, korkudan ne yapacağını bilmez”.

Eskişehir Hacı Bektas Veli Kültür Vakfı yetkilisi, kendi karakteriyle ilgili hiç kimseden kötü söz işitmediğini, ancak yanında Aleviler için “mum söndü yapıyorlar, ana bilmezler, bacı bilmezler” dendiğini belirtiyordu.

Aleviler yasadıkları kentteki olumsuz ya da kınanan olaylardan kendilerinin sorumlu tutulmasından da şikâyetçiydiler. Erzurum’da görüştüğümüz bir Alevi, kentte kötü bir olay yasansa, hemen “bunu kesin bir Kızılbaş yapmıştır” yargısına varıldığından söz ediyordu.

Kayseri’de Alevi bir işkadını, iki yıl önce oturduğu mahalleye arabayla devamlı gidip gelen bir gencin mahallelinin dikkatini çektiğini, mahalledeki hanımların bu gencin muhtemelen apartmanlardan birindeki Alevi kıza geldiği yorumunu yaptıklarını, oysa gencin aynı apartmanda oturan “türbanlı” bir kızın erkek arkadaşı olduğunun anlaşıldığını anlatıyordu.

İnsanlık adına en utandırıcı örneği ise Sivas’ta Hacı Bektas Veli Derneği’nden bir yetkili anlatıyordu. Çocukluğunda yaslı Alevilerin sakalına katran sürüldüğü ve arkalarına teneke bağlandığı unutamadığı acı anılar arasındaydı.

Nitekim yukarıda bahsettiğimiz 1999 ve 2006 yıllarında yürütülmüş ankete dayalı iki çalışma karsılaştırıldığında, bu ilişkilerin olumsuz yönde geliştiği görülmektedir. Bu çalışmaların sonuçlarına göre, 1999 yılında kızının ya da oğlunun farklı mezhepten biriyle evlenmesini Türkiye halkının yaklaşık 42’si kabul etmezken, 2006 yılında oran yaklaşık % 9 artarak yaklaşık %51’e çıkmıştır.22

İstanbul’da Sultanbeyli’de Alevilerin oturduğu mahalleye belediye, tarihte Alevileri Anadolu coğrafyasından neredeyse silmiş olan Yavuz Sultan Selim’in adını vermişti.

Orada görüştüğümüz genç bir Alevi Hanım, her gün Hz. Ali’nin adından çok Yavuz Sultan Selim’i anmak zorunda kaldığından şikâyet ediyordu.

İmza toplayıp Sultanbeyli Belediye Başkanı’na gitmişler, “Yavuz Selim’e laf edenin alnını karışlarım, bu ülkede kimse Yavuz Selim’e laf edemez, isminin değiştirilmesini teklif bile etmeyin” cevabını almışlardı. Hatta konu gazetelerde yayınlanmıştı.

Sivas’ta Hacı Bektas Veli Derneği yönetimindeki bir Alevi, camisi olmayan Alevi köylerinden birine imam gönderildiğini söylüyordu. Ulusal televizyon kanallarından biri bu konuda çekim bile yapmıştı.

Balıkesir’de görüştüğümüz emekli bir Alevi öğretmen, Diyarbakır’da bir Şafi köyünde katıldığı bir mevlitte, imamın Kürtçe konuşurken arada bir “hısss” diye bir ses çıkardığını, ne anlatıldığını sorduğunda kendisine imamın Çaldıran Savası’ndan bahsettiğinin ve “Alevilerin katledilme” olayından haz duyduğu için bu tür bir ses çıkardığının söylendiğini anlatıyordu.

Köyündekilerin su almak için beş kilometre gittiklerini, yollar bozuk olduğu için on dokuz kilometreden sonra otomobille gidilemediğini söylüyor, “gidin, kendiniz görün” diyordu. Sünni köylerin yollarının tümü asfaltken, kendi köy yolunun neden asfalt olmadığını soruyordu. Ve ekliyordu: “Allah bizi Alevi olarak yaratmadı, insan olarak yarattı”.25

Kahvede konuştuğumuz bir Alevi, belediyeye verilen dilekçelerin akıbetini su sözlerle anlatıyordu: “Bu adamlar çok zeki insanlar. Tarihte devlet tarafından horlanmış, dışlanmış, köylüdür diye devlet kapısından kovulmuş insanları ayakta karşılıyorlar, çay veriyorlar. Bir anda o insanların gönlünü fethediyorlar. ‘inşallah yaparız’ diyorlar, ‘yaparız kesinlikle.’ Yıllardır bu böyle”.

Aynı kişi, zaman düşündüğü bir “rüya”sından bahsetti. “Uzun zamandır içimde söyle bir duygu var” diyordu, “burada herkes toplanacak, kitlesel bir katılım olacak, ben dönüp içimizdeki birkaç Sünni aileye, Sünni kardeşlerime diyeceğim ki, ‘kardeşlerim, biz Alevi olduğumuzdan, bizden dolayı sizin de yolunuz, kanalizasyonunuz yapılmadığı için, size de bu hizmet gelmediği için, sizden özür dilerim’. Duygularım bu.”

Çogu yerde Aleviler devlet dairelerinde ya da belediyelerde is bulamamaktan da şikâyetçiydiler. Örneğin, Erzurum’da devlet hastanesinden emekli bir Alevi, ise ilk girdiği yıllarda hastanede yüz elli civarında Alevi çalışan olduğunu, oysa bu sayının simdi bir ya da iki kişi civarına düştüğünü söylüyordu. Alevilerin artık ise alınmadığını, hastanede çalışanların AKP yanlısı kişilerden seçildiğini iddia ediyordu.

Sivas’ta Cem Vakfı’ndan bir yetkili, devlet hastanesinde yedi yıldır müdür yardımcılığı görevini yürütüyordu, ancak üç-dört hizmetli ve birkaç kimliğini gizleyen doktor dışında hastanede Aleviler “yok, yok, yok” diyordu.

Oysa 1975 yılında ise ilk girdiğinde çalışanların yarısı aleviydi. Sivas belediyesinde toplam beş kişi civarında Alevi çalışan olduğunu, onların da eski belediye başkanı döneminde ise girdiklerini söylüyordu.

Malatyalı bir Alevi eski bir belediye başkanının ise alacağı gençlere açıkça Alevi mi, Sünni mi olduklarını sorduğunu, Alevi olduğunu öğrendiklerine iş vermediğini söylüyordu.

İstanbul, Sultanbeyli’de görüştüğümüz bir Alevi, Sultanbeyli Belediyesi’nde tek bir Alevinin bile çalışmadığını iddia ediyordu. Balıkesir’de Hacı Bektaş Veli Derneği’ndeki bir yetkili, hem devlet dairelerinde hem de özel sektörde Alevilere iş verilmediğinden, is başvurularında nereli olduklarının sorulduğundan, Çepnili, Çoraklı ya da Çukurhüseyinli oldukları anlaşıldığında “sen git, biz seni ararız” cevabı aldıklarından söz ediyordu.

Denizli’deki Aleviler belediye baskanından cemevi inşası için arsa talep etmişlerdi. Başkan “cemevi istiyorsanız orada durun” demişti. Nedenini sorduklarında “eğer ibadet yapacaksanız, Müslümansınız, yeri camidir” cevabını vermişti.

Sivas merkezinde yüz yetmiş camiye karşılık otuz beş bin Alevi’nin yasadığı kentte sadece iki cemevi olmasını eleştiriyor, camilere su ve elektrik parası ödetilmezken neden cemevlerinin ödemeleri gerektiğini sorguluyor,30 vatandaş olarak vergi ödedikleri ve askerlik görevlerini yaptıkları halde devletin cemevi yapımına yardım etmemesini ayrımcılık olarak görüyordu.

Bu tür özgürlükler kısıtlandığı, gelenekle, genel ahlakla, dini öğreti ve yasaklarla bağlantılı sayılarak hukuken mazur gösterildiği ya da idari tasarruflarla hoş görüldüğü hatta teşvik edildiği takdirde kaçış imkanlarının azalması ve bireyin genel geçer ahlak kurallarını kabullenmeye zorlanması kaçınılmazdır.

“Ne Yapmalı?” sorusuna cevap vermek ise oldukça güç. Çalışmamız, ne yapılması gerektiğine dair ipuçlarını da kendi içinde taşıyor.

Yapılması gereken, kendi yandaşlarına devletin imkanlarını sunan iktidarlar yerine her kesime eşit mesafede duran şeffaf bir yönetim anlayışını sağlayacak yapısal değişimlere gidilmesi, iktidar-muhalefet ilişkilerinin normalleştirilmesinin yollarının aranması, hak ve özgürlüklerin genişletilerek bireyin güçlendirilmesi, iyi vatandaş bilincinin geliştirilmesi, sosyal devlet politikalarının yaygınlaştırılarak düşük gelirli kesimlere hizmet sunulması, farklı kimliktekilerin karşı karşıya kaldıkları ayrımcılık ve baskının ortadan kalkması için bir yandan eğitim, diğer yandan siyasi projeler kanalıyla ayrımcılığa karşı mücadele edilmesi.

Bu sorunun cevabı, her şeyden önce, soruyu önemseyecek bir düşünce dünyasının varlığıyla bağlantılı. Oysa Türkiye’de hem entelektüel hem de siyaset dünyası, çok uzun zamandır, somut öneriler yerine “mega” konularla uğraşıyor.

Kamusal alandaki tartışmalar görünürde sorunlarını artık konuşabilen bir Türkiye imajı verirken, aslında bu “konuşma” ortak akıl yaratmak üzere yürütülen bir fikir alışverişinden ziyade, “kapalı devre” oynanan, farklı “kamptakilerin” birbirlerini teğet geçtikleri, birbirlerini duymadıkları, kendi kendilerine anlattıkları bir monoloğun tartışma yerine geçmesinden ibaret kalıyor.

Düşünce hayatındaki bu bölünmüşlük aynı zamanda konulara daha somut, daha çözümlenebilir önerilerle yaklaşan sivil toplum örgütlerinin kamuoyunda etkin olabilmelerinin önüne set çekmekte.

Kimlikle ilgili baskı ve ayrımcılığın ortadan kalkması her şeyden önce bu “mega” konuların bir kenara bırakılıp sorunların çözümüne yönelik bir seferberlik başlatılmasını, bu seferberliğe özellikle fikir ve siyaset dünyamızdan kişilerin ve sivil toplum örgütlerinin öncülük etmesini gerektiriyor.

Murtaza Demir

: İlhan Selçuk, Cumhuriyet

PENCERE

İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

"Osmanlı padişahı Sünnilerin halifeliğini benimsedikten sonra, Aleviler, Şeyhülislam fetvalarıyla 'Katl-i vacip Kızılbaşlar' olarak nitelendirildiler; köylerde ve dağlarda içe kapalı bir gizemli yaşamı sürdürmek zorunda kaldılar...

Mülkünde yaşayan Hıristiyanlara hoşgörüyle bakan Osmanlı, Aleviye horgörüyle baktı...

Bir Mustafa Kemal çıkıncaya dek devlet düzeni Aleviyi dışladı.."

Yukardaki satırlar "Enel Hakk'ın Hakkı" adlı kitabımın (Cumhuriyet Yayınları) önsözündendir...

Enel hakk ne demek?..

Bu soruya yanıt vermeden bugün içinde yaşadığımız açmaz yanıtsız bilmeceye dönüşür; Batı uygarlığında yaşanan laikliğin Anadolu'da nasıl devletin temel ilkesine dönüştüğüne akıl erdiremeyiz...

Yunus Emre ne demiş:

"Yaratılanı hoşgör..

Yaratandan ötürü."

Yaratanla yaratılanın birliği, özdeşliği, tümlüğü, bütünlüğü, ayniyeti; insanın tanrılaşması, Tanrı'nın insanlaşmasındaki felsefenin özü yaşadığımız toprakların bereketidir, özgünlüğüdür, özelliğidir...

Bektaşi'ye sormuşlar:

- Erenler tütün haram mı, helal mi?

Bektaşi:

- Helalse içiyorum, demiş, haramsa yakıyorum...

Nüktenin diyalektiği Heraklites 'in felsefesindeki özü vurguluyor; evrensel akışkanlıkta ayrı gayrı sanılanların birlik ve ayniyetle bütünleştikleri gerçeğini dile getiriyor...

Aleviliğin evrensel içeriği, üç büyük dinden farklı bir tanrısal inanç yaklaşımını benimser...

Alevilik Orta Asya'da Ahmet Yesevi 'den Ortadoğu'da Hazreti Ali 'ye dek Müslümanlık ikliminde boy atmıştır; Anadolu'da Hacı Bektaş 'la toprağa kök salıp Balkanlar'a geçmiştir...

Ama, Alevilik Anadolu'dur...

Enel hakk temel ilkesiyle üç büyük dinden farklı bir felsefeye dayanan Alevilik, 1.5 milyarlık İslam dünyasında gerçekleşemeyen laikliğin Anadolu'da benimsenmesi gibi bir mucizeye temel dayanak oluşturmuştur.

Amerika'nın BOP'u kapsamında "Ilımlı İslam Devleti Modeli" ni Anadolu'ya uygulamakla görevli AKP iktidarının Aleviliğe el atmaya çalışması ne anlama geliyor?..

AKP iktidarı Sünni-Nakşi...

Atatürk' ün laik Cumhuriyeti'ni Nakşiliğe kurban etmek için Aleviliği kullanmak kurnazlığına pesss...

Yunus der ki:

"Şeriat oğlanları

Nice yol keser bana

Hakikat denizinde

Bahri oldum yüzerim."

"Şeriat oğlanları" şimdi Alevilerin yollarını kesmek için ellerinden geleni yapacaklardır...

Ne demeli bu şeriat oğlanlarına?..

- Bre oğlanlar!.. Aleviliğe hizmet etmek istiyorsanız, her şeyden önce İslamcılığı bırakıp laik ve Cumhuriyetçi olun!..

Sünni politikacının Alevilere yapacağı en büyük hizmet budur.

ilhans@cumhuriyet.com.tr

: İlhan Selçuk, Cumhuriyet

PENCERE

İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

Mülkünde yaşayan Hıristiyanlara hoşgörüyle bakan Osmanlı, Aleviye horgörüyle baktı...

Bir Mustafa Kemal çıkıncaya dek devlet düzeni Aleviyi dışladı.."

Yukardaki satırlar "Enel Hakk'ın Hakkı" adlı kitabımın (Cumhuriyet Yayınları) önsözündendir...

Enel hakk ne demek?..

Yunus Emre ne demiş:

"Yaratılanı hoşgör..

Yaratandan ötürü."

Bektaşi'ye sormuşlar:

- Erenler tütün haram mı, helal mi?

Bektaşi:

- Helalse içiyorum, demiş, haramsa yakıyorum...

Nüktenin diyalektiği Heraklites 'in felsefesindeki özü vurguluyor; evrensel akışkanlıkta ayrı gayrı sanılanların birlik ve ayniyetle bütünleştikleri gerçeğini dile getiriyor...

Aleviliğin evrensel içeriği, üç büyük dinden farklı bir tanrısal inanç yaklaşımını benimser...

Ama, Alevilik Anadolu'dur...

Amerika'nın BOP'u kapsamında "Ilımlı İslam Devleti Modeli" ni Anadolu'ya uygulamakla görevli AKP iktidarının Aleviliğe el atmaya çalışması ne anlama geliyor?..

AKP iktidarı Sünni-Nakşi...

Atatürk' ün laik Cumhuriyeti'ni Nakşiliğe kurban etmek için Aleviliği kullanmak kurnazlığına pesss...

Yunus der ki:

"Şeriat oğlanları

Nice yol keser bana

Hakikat denizinde

Bahri oldum yüzerim."

"Şeriat oğlanları" şimdi Alevilerin yollarını kesmek için ellerinden geleni yapacaklardır...

Ne demeli bu şeriat oğlanlarına?..

- Bre oğlanlar!.. Aleviliğe hizmet etmek istiyorsanız, her şeyden önce İslamcılığı bırakıp laik ve Cumhuriyetçi olun!..

Sünni politikacının Alevilere yapacağı en büyük hizmet budur.

ilhans@cumhuriyet.com.tr

YUNUS EMRE İLE HACI BEKTAŞ

: Yunus Emre

İlkin şunu söylemeliyim:

İlmi hayatımın büyük bir kısmı XIII., XIV. yüzyıllar Anadolu Türk edebiyatı incelemesine adanmış olmakla birlikte, özellikle Yunus Emre uzmanı değilim. Önceleri kendimi destan edebiyatına vermiş olduğum için, Danişmendname, Battalname, Saltukname gibi eserleri, daha başkalarını ve özellikle, gelecekteki araştırmalarımın seyrini değiştirecek bir eseri: Horasan Taberdarı Ebu Müslim’in Destanını incelemek için uzun yıllar harcamıştım. Bu son eser bana öyle tesir etmişti ki, ona adadığım kitabı yazarken duymuş olduğum heyecanı, sadece ilmi değil, ama aynı zamanda manevi heyecanı yeniden bulmayı denemiştim.

İrene MELİKOFF

Bu arzu, beni, Ebu Müslim’in destanının, en eski Anadolu Türk örneğinin çıkmış olduğu sanılan yazarın metnine: 1362'de Şadi Meddah veya Hacı Şadi tarafından, Candaroğlu ailesinden Kastamonu emiri Kötürüm Beyazit için yazılan Dasitan-i Maktel-i Hüseyn ile ilgilenmeye yöneltilmiştir. Bu metni daha iyi incelemek için, Ebu Müslim’in Destanı'nın, Dasitan-i Maktel-i Hüseyn'in, Battalname'nin, Saltukname'nin ve daha başkalarının boy attığı aynı kültür ve anlayış ortamının edebiyat türünde, genellikle Bektaşi-Alevi Şiiri diye adlandırılan halk tasavvuf şiiri alanında bilgilerimi derinleştirmek istemiştim. Anadolu Türkleri'nin ilk edebiyat ürünlerini incelemek için eserine durmadan başvurmak zorunda kalınan rahmetli Fuat Köprülünün dosdoğru gösterdiği gibi, ilk Anadolu Türk Edebiyatı, destan edebiyatı ve tasavvuf edebiyatı olarak ikiye ayrılabilir; adlarını saymış olduğum kahramanlık hikayelerinin de kuvvetlendirdiği gibi bu iki akım sıkıca bir birine bağlanmıştır.

Bu araştırmama verdiğim "Yunus Emre ile Hacı Bektaş" adı son yaptığım araştırmalara dayanmaktadır. Ama konuşmamın metnini kaleme almak istediğimde, öyle sıkıntılar duydum ki, neredeyse kalemi bırakacaktım. Sebebi de şudur: Bektaşi-Alevi denen tüm halk tasavvuf edebiyatı, mesela Kaygusuz Abdal, Şah Hatayi, Pir Sultan Abdal, Aşık Virani, Kul Himmet ve Sairenin üzerinde görülen Yunus Emre'nin tereddütsüz etkisine karşı, Yunus Emre'de bu edebiyatın başlıca beliren unsurlarını, yani terimin tam anlamıyla bâtıni manevi biçimlerini bulmak elde değildir. Gene de bir olay apaçık ortada: Vilayetname, Yunus Emre'nin ve kendi eserlerinin manevi mürşidi olan Baba Tapduk Emre'nin hayatının incelenmesi için hemen hemen tek bilgi kaynağıdır. Bu gerçekten hareket ederek, benimsediğim konu üzerinde kendimi toparladım ve bana öyle geldi ki, Yunus Emre ile Hacı Bektaş arasındaki münasebetlerde şüpheye yer yoksa da, buna karşılık ortaya konması gereken bir nokta var: Hacı Bektaş çevresinde dönüp duran düşünce ve onun hakim olduğu Bektaşi-Alevi edebiyatındaki yeri.

Mesele başka bir yönden ele alınırsa: Hacı Bektaş ananesine dayanarak bulmaya çalışacağım Yunus Emre değil, ama Yunus Emre'nin eserine dayanarak, Hacı Bektaş ile içinde bulunduğu manevi ortamı daha iyi anlamayı denemektir. Böylece Yunus Emre, Hacı Bektaş'ın sırrını çözmek için bir kaynak durumuna geliyor. Yunus Emre ile Hacı Bektaş'ı bir araya getiren nedir? Muhtemel ki XV. yüzyılda adı bilinmeyen bir yazar tarafından kaleme alınmış eski gelenekler derlemesi olan Hacı Bektaş'ın Vilayetname'si Yunus'un hayatına ait başlıca bilgi kaynağımızdır. Yunus'un yaşadığı çağı, XIII. yüzyılın ikinci yarısını anan tek kaynak Vilayet-namedir. Yunus Hacı Bektaş'ın çağdaşıdır; Sivrihisar'ın kuzeyindeki doğum ve ölüm yeri Sarıköy'dür. Sosyal durumunun da köylü olduğunu bilmekteyiz. Vilayetname, mürşidi Tapduk Emre'yi anan Yunus Emre'nin eserleriyle birlikte sayılı kaynaklardan biridir.

Vilayetname'ye göre, Tapduk Emre dini teşebbüslerini Sakarya bölgesinde yürüten ve Hacı Bektaş'la alakası ünlü bir manevi mürşittir. Hacı Bektaş hakkındaki malumatımıza gelince: Başlıca bilgi kaynaklarımız Eflaki'nin Menakıbü'l-Arifindeki ifadesi ile desteklenen Vilayetname, Makalat ya da Hacı Bektaş'ın Arapça’dan çevrilmiş "dedikleri" kitabı ile XV. yüzyıl tarihçisi Aşıkpaşazade'dir. Kesin olarak biliyoruz ki Hacı Bektaş, XIII. yüzyılda Horasan'dan gelmiş bir din mürşidiydi, Kırşehir bölgesinde Soluca Kara Öyük'e, şimdiki Hacı Bektaş'a yerleşmişti; gelenek bakımından Ahmed-i Yesevi'ye bağlanmakla birlikte, Peygamberin şeriatını harfi harfine izlemeyi gerekli bulmayan beş vakit namaz gereklerini yerine getirmeyen bu husus Eflaki'nin ifadesiyle kuvvet kazanır), kaidelere tamamen bağlı kalmayan bir İslamlık anlayışı vardı. Hepsi anane bakımından aşağı yukarı Ahmed-i Yesevi'ye bağlanmış ve kaidelere aldırış etmeyen bir İslamlık anlayışını sürdüren, çağının öteki manevi mürşitleriyle ilgi kurmuştu. Burada Resullah diye bilinen Baba İshak'ı özellikle anmalıyız; İbn-i Bibi'den öğreniyoruz ki Baba İshak Türkmenlerinin içtima-dini bir hareketini yönetmiştir. Tarihte Babailer'in İsyanı diye bilinen, Selçuklu Sultanı II. Keyhüsrev tarafından 637/1239 da bastırılan bu isyandır. Vilayetname'ye göre, Resul Baba Hacı Bektaş'ın halifesi, mürşididir; fakat Eflaki'ye göre Baba Resul'ün halifesi Hacı Bektaş'tır. Bu da kronoloji bakımından daha doğru olsa gerektir. Her neyse, Baba İshak ile Hacı Bektaş arasında şüphesiz bir münasebet olmuştur. Bu XV. yüzyıl tarihçisi Aşıkpaşazade tarafından da tasdik edilmektedir.

XV. yüzyıl sonu destan ananeleri derlemesi Saltukname tarafından kuvvetlendirilen gene aynı Vilayetname'ye göre, Hacı Bektaş'ın Yunus’un mürşidi Taptuk Emre ile münasebeti vardı, ama Yunus Emre'ye bakarsanız Taptuk Emre Sarı Saltuk gibi, Batak Baba'nın mürşididir: "Yunus’a Taptuk'dan oldu hem Barak'dan Saltuk'a, Bu nasib çün cuş kıldı ben nice pinhan olam." Vilayetname'ye göre, bütün bu manevi mürşitler Hacı Bektaş'ın mürşididir. Hacı Bektaş'ın Barak Baba, Sarı Saltuk ve Taptuk Baba ile münasebetleri Saltukname tarafından doğrulanmıştır. Bütün bu kişiler, gene bir başka Baba, yazarı Aşık Paşanın kendi oğlu olan ve ailenin yarı - biyografik yarı-velilik tarihi olan ve Sayın Bay Mehmet Önder'in bulduğu Menakib-al-Kudsiyye metnince bilinen, Aşık Paşa ailesinden Baba İlyas da tarih bakımından Babailer hareketine bağlanmıştır. Bu ailenin bir başka üyesine göre, tarihçi Aşıkpaşazade, Horasan'dan gelmiş olan Hacı Bektaş ile kardeşi Menteş, Baba İlyas'a bağlanmışlardır.

Bundan çıkan netice şudur:

Bütün bu Babalar ve daha başkaları, özellikle, Yunus Emre'nin eserinde anılan Baba ilyas'ın müridi Geyik Baba aynı toplumsal ve manevi ortamdan, Babailer'in ortamındandı. Yunus Emre de işte bu ortamdandı. Bütün bu çeşitli babaların din düşünceleri üstüne şimdi bildiklerimizi gözden geçirelim. Hem Eflaki'nin şahitliğinden, hem de Saltukname tarafından tevsik edilen Vilayetmane'den biliyoruz ki, Babaların katı kaideleri reddeden dinin şartlarını harfi harfine izlemeyi gerekli bulmayan bir İslamlık anlayışları vardı.

Toplantılarına kadınları buyur ederlerdi. Şarap içmek yasaklanmamıştı ve törenlerinde helva pişirmesi ile bir din yemeği bulunurdu. Helva pişirmesi Ahilerin loncalarında da vardı.

Vilayetnamedeki, yani XIV. yüzyıldaki Bektaşi ayinlerini incelersek, din yemeği, sema’i ve çırağı buluruz. Tarikatın daha sonraki bütün tatbikatları, büyük bir kısmı şehir merkezlerine bağlanmış Bektaşilerin Düzeni'ne bir teşkilatlanma ve özel bir tören sağlayan Balım Sultan tarafından daha geç kurumlaştırılmıştır. Halbuki köylerdeki tatbikat ta Şah Hatayi'ye kadar uzanan bir tören izlerdi. Bu sonuncu konuya daha sonra döneceğim. Adını bir tasavvuf tarikatına veren Hacı Bektaş, halk arasında bir efsane kişisi olarak iyice belirmektedir.

Yunus Emre'nin Taptuk Emre, Barak Baba, Sarı Saltuk, Geyikli Baba'yı anmasını, Hacı Bektaş'ın adını bir kez bile anmamasını göz önünde tutarsak, şu neticeyi çıkartabiliriz: Hacı Bektaş hayattayken o kadar önemli bir kişi değildi; Bu çağın bütün kaynaklarınca da bu böyledir. Mesela tasavvuf şairi Aşık Paşanın ondan hiç bahsetmediğini, sadece Eflaki'nin ona ikinci sırada bir yer verdiğini görürüz. Ama Hacı Bektaş gene de, Osmanlı Türkiye'sinde en önemli bir halk tarikatına adını vermiştir. XVI. yüzyıldan önce bu tasavvuf tarikatı üstüne bütün bildiklerimiz, bu tarikatın halkça tutulması, törenlerinde Türk dilini kullanmış olması ve şeriata uymamasıdır.

Bütün bu anıla gelen şeylerden hiç biri, eserlerinde halk dilini kullanma ve şeriata uymama gibi özelliklerin bulunduğu Yunus Emre ile uyuşmazlık halinde değildir.

Mesela:

"Ben namaz oruç içün süci içdüm esridüm Tesbih seccadeyiçün dinlerem şeşte kopuz."

"Bana namaz kılmaz diyen ben kıluram namazımı Kılarısam kılmazısam ol Hak bilür niyazımı”.

"Hak'tan artuk kimse bilmez kafir Müslüman kimdürür Ben kıluram namazımı Hak geçirdise nazımı."

"Cennet Cennet dedikleri İsteyene ver anları"

"Bana uçmak ne gerekmez İşbu benim zariliğim"

"Sufilere ver sen anı Ben nice terk edem seni"

"Bir kaç köşkle bir kaç huri Bana seni gerek seni."

"Her giz gönlüm ana bakmaz Değildürür bir bağ içün"

"Bana seni gerek seni Şol bir ala çardak içün."

Şimdi Hacı Bektaş'a dönelim, rahmetli Fuat Köprülü ile Birge'nin pek haklı olarak tahmin ettikleri gibi, o da Türkmen babalarındandı; Türkmen Babaları daha epeyce iptidai bir İslamlık örtüsü altında köylerdeki Türk halkının erişebileceği bir görüşü tavsiye ediyorlardı; bu görüş de belki, eski Türklerin dini tatbikatları, adı Hacı Bektaş'a bağlı ananede beliren, Orta Asya'nın büyük Türk tasavvufu Ahmed Yesevi tarafından etkilenmiş bir tasavvuf sistemiyle birleşmiştir. Başka bir deyişle, bütün bunlarda Bektaşi-Alevi edebiyatının özellikleri olan aşırı unsurların hiçbirini bulamıyoruz: tevella ile teberra görüşüyle tamamlanan Ali'ye aşırı bağlılığın, Şah Hatayi çağından beri bu edebiyatta açıkça gözüken görüşlerin, tecelli ile tenasuh'un hiçbir izni bulamıyoruz. Bektaşi edebiyatının kitaplarından, özellikle en çok tanınanını, Sadeddin Nüzhet Ergun'un Bektaşi Şairleri ve Nefesleri'ni şöyle bir karıştırırsak Şah Hatayi'nin belirmesinden önce, bu aşırı yönelmelerin hemen hiçbirini bulamayız. Bu kitapta, Şah Hatayi'den önceki Bektaşi denen şairlerin arasında Yunus Emre'yi, Said Emre'yi Abdal Musa'yı, Kaygusuz Abdal'ı, Nesimi, Temennayi'yi buluruz. Bu değişik şairlerin mısraları, özellikle Kaygusuz Abdal, az çok hepsinin etkilendikleri Yunus Emre'nin ilhamından farklı hiçbir ilham ortaya komaz. Anılan şiirlerin hiçbirinde aşırı yönelmeler bulunmaz; ancak, birinde, XIV yüzyıl şairi ve Kaygusuz Abdal ve müridi Abdal Musa'nın olduğu söylenen bir nefes'te vardır; bu yüzden de bu şiirin gerçekliği bakımından kuşkuya kapılmakta haklıyız. İşte o şiirden bir dörtlük:

"Güvercin donuyla Uruma uçan İmamlar evinin kapısın açan Cümle evliyalar üstünden geçen Var mıdır hiç bir er Ali'den gayri?"

Hacı Bektaş Veli'ye bir bahis var bu mısralarda; ananeye göre Hacı Bektaş Veli, Horasan'dan güvercine dönüşerek Rum ülkesine gelmişti; Bu anane Vilayetname'de tevsik edilmiştir ve Abdal Musa tarafından anılmasında da hiç bir aykırılık yoktur. Ama dörtlüğün son iki mısrasına göre ve nefes'in devamından açıkça anlaşılıyor ki, Ali ile Hacı Bektaş bir tek ve aynı olaydan başka bir şey değildir.

Bu düşüncelerin Şah Hatayi eserinden önce gözükmediğine bakarsak, bu nefes'in Abdal Musa'ya bağlanmaması gerektiğini söyleyebiliriz. Bu düşünceler Abdal Musa'dan daha önce var olsaydı, bunları müridi Kaygusuz Abdal'da bulamadığımıza şaşardık, halbuki Kaygusuz Abdal'ın eserinde, böylesine aşırı yönelmelerin hiç bir izi bulunmaz.

Tarihçi Aşıkpaşazade'ye göre Abdal Musa, Hatun Ananın mürididir; Hatun Ana da Vilayetname'nin Kadıncık'ından başka biri değildir; ananeye göre, Kadıncık, Velinin abdest suyunu içtikten sonra çocuk doğurmuştur; doğan başkası olmadığına göre, Abdal Musa'yı Kadıncık'a bağlayan bu efsane, Abdal Musa’yı Hacı Bektaşa bağlamak için kendi başına yeterilidir. Bu anancı Yunus’un en eski edebi müritlerinden biri olan Abdal Musa’nın halifesi Kaygusuz Abdal tarafnıdan da doğrulanmıştır. XIV. yüzyılın ikinci yarısında yaşayan Kaygusuz Abdal, Kahire Bektaşi tekkesinin kurucusu olmuştur. Eserleri, Türkiye’deki el yazmalarında pek çok bulunur; eski çağdan ve kataloglarda bulunmayan bir Kaygusuz Abdal elyazmasını da Viyana’da buldum. Kaygusuz Abdal anane bakımından Hacı Bektaş'a öylesine sıkıca bağlanmıştır ki onun, şiirlerinin Hacı Bektaş'ın şiirleri olduğuna kadar işi vardırırlar. Hacı Bektaş'a yaptığım ziyaretlerden birinde, Kaygusuz Abdal'ın bir flama üzerine yazılmış mısralarını Hacı Bektaş'ın mısraları olarak belirtilmiş görünce şaşırdım kaldım. O mısraları ve Kaygusuz Abdal'ın başka mısralarını o günden beri hep Tarikat’a adını veren Kutsal Kişi’ye bağladıklarını gördüm; özellikle ona adanmış iki broşürde onları buldum. Hacı Bektaş'a bağlanan mısralar işte:

"Dervişlik hırkada tecda değildir Her ne ararsan kendinde ara Hararet narda sacda değildir Kudûs'ta Mekke'de Hacda değildir."

Yunus Emre'nin düşüncelerini şaşılan bir biçimde andıran bu dörtlükte, Kaygusuz Abdal'ın mısraları kolayca tanınır:

"Dervişlik hırkada tacda değildir Hakkı istersen âdemde iste Isılık oddadır sacda değildir Irak'ta Mekke'de Hacda değildir."

İşte gene Hacı Bektaş'a bağlanmış bulduğum bir dörtlük:

"Sakın bir kimsenin gönlünü yıkma Eğer insan isen ölmezsin korkma Gerçek erenlerin sözünden çıkma Aşığı kurt yemez uçta değildir." Orada Kaygusuz Abdal'ın şu mısraları kolayca bulunur: "Döğüp bir kardeşin hatırın yıkma Aşk ile öle gör Kaygusuz Abdal Eğilüp kıldığın secde değildir Aşk ile ölmezsen güçte değildir."

Şimdiye kadar özellikle Hacı Bektaş ile ilgisi bakımından sözünü ettiğim Kaygusuz Abdal'ı bırakmadan önce, bir sürü örnek arasından birini, üzerinde Yunus Emre'nin etkisi görülen şu mısraları anmak isterim:

İşte Kaygusuz Abdal'ın çok tanınan mısraları:

"Kıldan köprü yaratmışsın

gelsin kulum geçsin deyü

Hele biz şöyle duralım,

yiğit isen geç a Tanrı"

Hemen hemen ayın mısra'ı Yunus Emre'de de buluruz:

"Kıl gibi köprü gerersin geç deyü

Gel seni sen tuzağından seç deyü."

Yunus Emre'nin Bektaşi-Alevi edebiyatı üzerindeki tesiri meselesine temas etmem, özellikle Hacı Bektaş ile Yunus'un bir takım edebiyat müritleri arasında bir bağ kurmak içindi. Yüz yıllardır tükenmez bir kaynak olan, Fuat Köprülü’nün Yunus okulunun bir dalı saydığı, bu okulun en güçlü izini taşıyan Bektaşi edebiyatı üzerinde Yunus'un etkisi sorununu izlemeden önce, Aşık'ın ve daha eski olarak da, halk tasavvuf şairi Emre'nin Türk Edebiyatı'nda oynadığı rolü anmak isterim.

Gerçekten de şu ispat edilmiştir ki tasavvuf şairini belirten Türkçe terim Emre, din dışı ilhamla koçaklamalar, destanlar söyleyen ozan’ın karşısıydı. Bu Emre teriminin yerini XV. yüzyıl başından beri, şüphesiz tekkelerin tasavvuf şiiri etkisi yüzünden, Tanrıya hayran, tasavvuf sevgilisini belirten âşık terimi almıştır. Bu Emre'ler arasında yer alan Yunus, şüphesiz en önemlisiydi; Emreler göçebelerle yarı - göçebeler arasında medeniyet ve kültür yayıcıları rolünü oynarlardı. Türk halkına, kendine yabancı olan bir felsefeyi, anlayışına ve uygun biçimler ve şekillerle, anlayabileceği bir dil kullanarak öğretmeye çalışırlardı.

Manevi mürşitlerin düşüncelerinin yayılmasına yarayan bu halk tasavvuf edebiyatının ehemmiyeti açıktır. Bu halk kültürü eserine tesirde bulunan Yunus Emre'ye yüzyıllar boyunca özenilmiştir. Bu din yayma edebiyatı, özellikle Bektaşiler’de önemliydi; dinin dış biçimlerini tanımayan Bektaşiler, aşıklarına manevi mürşit özelliği verirlerdi, çünkü müritlerinin gönüllerini ve ruhlarını şiir ve musikiyle kazanırlardı.

En büyük Bektaşi-Alevi şairleri, Pir Sultan Abdal, Aşık Mahi, Kul Himmet, v.s üzerinde Yunus’un etkisi kendini duyurur. Bütün bu edebiyatta akaide karış aynı tiksintiyi, acı alaya yönelimi, şeriata uymamayı, iyi’nin ve kötü’nün, imanın ve inançsızlığın aşkınlığına ve sonunda coşkunluk haline, yani vecd haline, ve sevilen varlıkla birleşme’ye erme isteğini buluruz. Demek, bütün bu Bektaşi edebiyatında, nefes diye adlandırılan ve Yunusun ilahi’leri üslubunda yazılmış şiirler bulunur. Yunus'un bu tür edebiyat üzerindeki etkisini belirtmek için tek bir mısraı anmakla yetineceğim; ama Bektaşi-Alevi şairlerinin en aşırısının, şiir istidadını hem ideolojik hem politik yaymacılık hizmetine en iyi biçimde koşmayı bilmiş olan Şah Hatayi'nin mısra’sını; Yunus Emre:

"Seversem ben seni candan içeri Yolum ütmez bu erkândan içeri"

diye terennüm etmiştir. Dini ve ideolojik yaymacılığı yürütmek için bakın işte bu ilhamdan Şah Hatayi nasıl istifade etmişti: "Ali'yi severem candan içerü Yolunu severem yoldan içerü." Az önce demiştim ki, Hacı Bektaş'la ilgili belgelerde, Yunus Emre'nin ideolojisine zıt olan birşey yoktur. Tersine, Hacı Bektaş üstüne bütün bildiklerimiz, şairin düşünceleriyle birleşmektedir. Hacı Bektaş'ın aşırı düşüncelerinin, dinin dış biçimlerine karşı duyulan bir tiksintiden başka bir şey olmadığını kabul etmeye hiçbir şey elvermiyor.

Vilayetnâmeyi okursak, kahramanına Ali şeceresi vermekten başka Şiilik'in izlerine rastlamayız; hiç değilse Anadolu halk ortamlarında, o zamanda daha Sünni ve Şii tutumları arasında ayrılık gayrılık yokken, bu şecere verme gayet normal bir şeydi. Kahraman, ister Melik Danişmend, Seyyid Battal -Seyyid Battal'ın destanında, Vilayetname'dekinden daha çok, Şii, dahası aşırı unsurlar bulunur- Sarı Saltuk gibi gazi olsun, ister Hacı Bektaş gibi namevi mürşit olsun, tabiatiyle Ali'ye bağlanırdı. Ali'de en yüce feta (fütuvvet eri) ve bütün yiğitlik erdemlerinin örneği idi. Bu çağda raslanılan, Kerbelâ şehitlerinin kutlanması aşırılık olarak vasıflandırılmaz. Şiilerle Sünniler arasındaki ayrım, daha sonra, Şah İsmail'in yaymacılığı sırasında ortaya çıkar.

Yunus Emre'yi incelemek için yerleştiğimiz çağda tarihi Hacı Bektaş'ı yani şairimizin şüphesiz ilgisi olduğu tanınmış manevi mürşidi, adından yararlanmış olan aşırı düzen yüzünden, halkın hayal gücünün yarattığı efsane kişisi Hacı Bektaş'tan ayırmamız gerektir. Hacı Bektaş'ın Şii temayülleri olduğuna inanasımız geliyorsa, bu adını benimseyen tarikatın giderek Şii kavrayışları kabul etmesindendir. Bu düşünceler Anadolu'da XIII. yüzyıldan beri vardı. Alamut'un alınışından sonra, Moğollar tarafından sindirilen Suriye İsmaililerinin bir kısmı küçük Asya'ya sığınmıştı. Aşırı Şiilik'in XIII. yüzyılda Anadolu'da var-oluşunun hiç değilse kısmi belirtisi elimizdedir: Arap El-Cebbari "Hatırat"ında, XII. yüzyıl başında Rum ülkesine yaptığı yolculuklarda, Şii ülkesindeyse, kendini Ali'nin tecellisi olarak gösterirdi. Bu tanıklık, bu düşüncelerin var olduğunu sağlamamıza elverir. Beketaşiler, öteki çağdaş töreler gibi zamanla bunları benimsemiştir. Bu hangi çağda meydana gelmiştir? Bektaşi-Alevi edebiyatına bakarsak, bu kavrayışların XVI. yüzyıl başında, Şah Hatayi'nin eserinden başlayarak özellikle nefesler de billurlaştığını görürüz. Hatayi'nin eserinden sözetmek makelemin konusuna girmez. Onu anmak zorunda kaldıysam şundan ötürüdür:

Şüpheye yer yok ki, Hacı Bektaş'ın siması Hatayi yüzünden başlangıçta olmayan bir özelliğe bürünmüştür. Hatayi -yani Şah İsmâil- ana tarafından Akkoyunlu bir Türkmen olmakla birlikte, menşei Şii olan bir aileden bile değildi. Uzun Hasan'a sığınan ve bacısıyla evlenen dedesi Şeyh Cüneyd Şiilik'e girmiştir; herhalde politik yaymacılık amaçlarıyla girmiş ve Peygamber ailesine aşırı bağlılığını ilan ederek Anadolu'nun Türkmen oymaklarını dolaşmaya koyulmuştur. O ve Uzun Hasan'ın kızının kocasının oğlu Haydar bu düşünceleri, dini olmaktan çok politik amaçlarla Türk oymakları arasında yaymışlardır.

Varılan netice şudur:
bu bağnazlaşmış oymaklar 1502'de, "İran'ın Türkmenler tarafından üçüncü istilası"nı gerçekleştirmişlerdir; birincisi Karakoyunluların, ikincisi Akkoyunluların, üçüncüsü de Kızılbaş Türkmenlerin istilasıdır; Türkmenlerin başında Türk edebiyatında Hatâyi adıyla tanınan, on dört yaşında bir delikanlı olan Şah İsmail vardı. Özellikle yandaşlarının bağnazlığını kıştırtmaya yönelen bu yaymacılığın zararlı etkisi, II. Beyazıd'ın hakimiyeti sonunda, 1511'de Şeyh Haydar'ın müritlerinden Şah Kulu'nun isyanı sırasında kendisini duyurmuştur ve bu isyanın Çaldıran savaşında I. Selim tarafından resmen bastırılmasından öncedir. Bu vakalar sırasında, Osmanlı İmparatorluğunda belki Babai hareketinin ortaya çıkardığı töreler ve teşkilatların yok olduğu görülür; ama bunlar çeşitli Şii akımları tarafından git gide işlenmiştir.

Bu töreler ve teşkilatlar arasında Abdal'lar, Kalender'ler, özellikle Ahi'ler, Fütuvvet'e bağlı meslek loncaları vardı ve bunlarda Şii ideolojisi apaçıktı; Bu tutum, yüce feta Ali'nin fityan'ın geleneksel öncüsü olmasıyla kuvvetlendirilmiştir. Bu değişik içtimai ve dini teşkilatlar aynı çağa doğru Bektaşiler'in Tarikat'ında yeniden belirirler. Başka bir deyişle, çeşitli değişik akımların, yeni ad altında ve manevi bir mürşidin himayesi altında ortaya çıktığı görülür; o zamana kadar ancak ikinci bir yer tutan manevi mürşit, her türlü şüphenin üzerinde olmak zorundaydı.

Şehir merkezlerinin Bektaşi tekkeleri teşkilatlanmalarını Balım Sultan'a borçlu oldukları bilinirse de, köylerdeki Bektaşi-Alevi toplanmalarının ananelerine göre, ayinlerin düzenini kuran Şah Hatayi idi. Gerçekten de bu ayinlerde yalnız Hatâyi'nin nefeslerini okumak adetti. Bir halk din kitabında bu ananenin doğru olduğunu bulmuştum. İmam Ca'fer es-Sadık'a bağlanan Buyruk adlı kitap, bu olayın incelenmesi bakımından önemlidir. İki talibi musahip eylemek beyanındadır başlıklı bölümde belirtilmiştir ki:

"Birinci erkan: Yalnız Hatayi'nin nefesleri okunur." Şimdi, bir sürü manevi halk mürşitlerinden biri olan Hacı Bektaş'ın değişik "yol düşkünleri"nin bağrına sığındıkları bu yeni tarikat'a özellikle adını veren kişi olarak, hangi nedenlerle seçildiğini inceleyelim. Bu meselenin karşılığı şüphesiz, Osmanlı İmparatorluğu tarihinde, XV. yüzyıl tarihçilerinin ifadelerinde, Aşıkpaşazade'de, Anonim Kroniklerde ve özellikle Uruç'ta, I. Murat zamanında Yeniçeri ordusunun kuruluşu konusunda bulunur.

Her teşkilat bir Pir'e bağlanmak zorunda olduğundan, ananeye göre, ordunun kurulmasını tasdik edecek icazet ve Yeniçerilerin özel börkü, Elif Tacı Hacı Bektaş'ın müritlerineden istenmiştir. Şunu da belirtmek ilginçtir:

Bektaşilerin börkü ak, "yol düşkünlerinin ki" çoğu zaman kızıl idi; İbn-i Bibi'nin belirtmesine göre, Baba İshak'ın yandaşları ve daha sonra, Şeyh Haydar’dan beri Kızılbaşlar için de bu böyledir. Bu da bir defa daha doğruluyor ki, Bektaşiler bozguncu unsurlardan değillerdi. Uruç'a göre, Sultan Orhan kardeşi Ali Paşa'nın öğütlerine uyarak, Hacı Bektaş'ın kendisine başvurmuştur. Tarihlerin uyuşmazlığı yüzünden bu ifade, tarihi bakımdan doğru gözükmüyorsa da, Ali Paşanın Bektaşi dervişlerinin töresinde bağlanmış olması mümkündür.

Ne olursa olsun, XIV. yüzyıldan beri, Bektaşi dervişlerinin töresi, "Hacı Bektaş oğulları" diye adlandırılmış olan Yeniçerilere sıkıca bağlanmıştır. Törenin bir temsilcisi, bir vekil de bu ordu ocak'ında sürekli olarak otururdu. Bektaşilerin Osmanlı İmparatorluğundaki mitiyazlı durumunu, onların orduyla olan bağları açıklar. Yençerilerin gücüne sıkıca bağlı olan etkileri, 1826'da Yeniçerilerin ortadan kaldırılmasıyla sona ermiştir.

Öte yandan ilk Osmanlı Sultanlarının, Bektaşi dervişlerinin töresine bağlanmış oldukları hemen hemen kesindir. Elimizde, Uruç'un şahitliği bulunan Ali Paşadan başka, Vilayetname'den de biliyoruz ki, II. Beyazid de Bektaşilerin töresine kapılmış gibidir. Bu metne göre II. Beyazid Hacı Bektaş'ın türbesini ziyaret etmiş ve türbesinin çatısını kurşunla kaplatmıştır. Bir seçkin ordunun piri ve Sultanın saydığı bir Velinin himayesi altına sığınmakla yol düşkünleri, olabilecek baskılardan ve kıyım-kırımdan kurtulmayı haklı olarak umabilirlerdi. Makalemizin konusuna dönersek, bu eski kaynakların, özellikle Hacı Bektaş'ın Vilayetname'sinin şahitliğini şüpheyle karşılamamız gerektiğini söyleyebiliriz:

Gerek Yunus Emre ile münasebetlerinde, gerekse Hacı Bektaş ile Yunus’un manevi mürşidi Tapduk Emer arasındaki münasebetlerde gerçekten de bu kişilerin aynı toplumsal ve manevi ortamdan oldukları söylenebilir.

Ama şu da apaçık söylenebilir ki, Yunus Emre'nin ilerdeki yüzyıllarda Bektaşi şairlerine ilham vermiş ve örneklik etmiş şiirleri, kişiliği günümüzde hala pek iyi bilinmeyen ve gerek halk ananesi gerek efsanelerle bütün bütün değişmiş bir Veliyi yaratan bu manevi ortamın incelenmesi için başlı başına bir bilgi kaynağı olmalıdır.

ALEVİLER AKP KISKACINDA -4-

: GALİP KARAKUŞ

GALİP KARAKUŞ

BCP Genel Saymanı

İslam'ın dışındayız Anadolu'nun ta kendisiyiz

AKP, tek başına ülke yönetiyor olmanın cesareti ile Anadolu Alevi Bektaşi kültürünü, yaşam biçimini yok etmeye yönelik, Sünni İslam anlayışının yüzyıllardır başaramadığı son vuruşunu yapmaktadır. Bu girişiminde başarılı olup olamayacağı, işbirlikçi karşıdevrimcilerin ne kadar etkili oldukları ile ölçülüdür.

Cemevleri, Alevi Bektaşi toplumunun bir "inanç" merkezidir. Bu "inanç" tarifini çarpıtarak, sözcüğü işine geldiği gibi yorumlayan emperyalist organizasyonlardan destekli ve Alevi olduğunu iddia eden bazı kuruluşlar, kafa bulandırmaya devam etmektedirler. Bu güçler, usun ve bilimin yol gösterici özelliğini yok sayıp, şeriat düzeni özlemcilerine hizmet ederek Anadolu Alevi-Bektaşi toplumunu "ümmet" toplumuna dönüştürmeyi görev bilmişlerdir. ABD ile AB'nin dayatmalarını gerekçe göstererek emperyalizmin savunucularından ve Diyanet İşleri Başkanlığı'ndan icazet alarak bu ödevlerini, Alevileri temsil ettiklerini de iddia ederek yerine getirmektedirler.

Sünni İslam anlayışın temsilcilerinin; "Siz zaten İslamın içindesiniz, ibadet yeriniz de camilerdir" diyerek, Alevi köylerine cami yapmaları ve asimilasyon uygulamaları yetmiyormuş gibi; bir de bu yaklaşıma çanak tutan, bizim şeriatçılarımızı, yani "biz İslamın içindeyiz" diyen, Diyanet İşleri Başkanlığı'nda temsil hakkı isteyen ve bu fetva kurumunun bütçesinden pay isteyen, işbirlikçi "sözde" Alevileri de hesaba kattığımızda, gerçek Alevilerin işinin ne kadar zor olduğu ortaya çıkmaktadır.

"Alevilik İslamın içinde mi, dışında mı" gibi, ipe sapa gelmez tartışmalarla, kültürü, yaşam biçimini, sığ bir şeriat kalıbının içinde tartışarak hâkim güçlerin oyununa gelmekteyiz. Oysa şunu cesaretle, her ortamda, yüreklice söylemeliyiz. "Biz gerçek Aleviler, İslamın dışındayız, Biz Aleviyiz. Biz Anadolu'nun ta kendisiyiz."

Yıllardır, cem törenlerinin, İslam şeriatının tatbikatı özelliğinde, tapınç ayinlerine dönüştürülmesi karşısında ne gibi önlemler alabildik? Bu durumun "öz" üne döndürülmesi yönünde ne gibi çalışmalarımız oldu? Topluca mücadelesini verdiğimiz "cemevi" isteğimiz, ola ki yerine getirildiğinde, bu kurumların, gerçek Anadolu Alevi Bektaşi öğretisinin okulu olmasını sağlayabilecek miyiz? Tüm Anadolu Alevi Bektaşi toplumuna mensup canların yaşadığı sorunları dolu dolu yaşamış bir Alevi yurttaş olarak, yukarıda sıraladığım sorulardan en az birisine olumlu yanıt verebilmeyi çok isterdim.

* * *

AMAÇ ALEVİ KİMLİĞİNİ BÖLMEK

AKP'nin Alevi açılımının gerçek adı, " Alevi yozlaştırma politikasıdır" . AKP, Alevi toplum içindeki ilerici, çağdaş, aydın, sol kimlikli Alevi kimliğini bölmek için parayı kullanmayı amaçlıyor. Ne yazık ki Alevi dedelerini de bu oyuna alet etmek çabasındalar. Alevilerin istekleri denilince, Aleviler birtakım ayrıcalıklar istiyormuş gibi algılanıyor ki, bu toplumun çok büyük bir bölümünde büyük bir yanılgı. Alevilerin istemleri, eşit koşullarda bu ülkenin yuttaşı görülmek, kadar basit.

Aleviler toplumda, Türkiye Cumhuriyeti'nde yurttaş olmanın gereklilikleri arasında olan, vergi verme, askerliğini yapma görevlerini yerine getiriyorlar. Öyleyse neden aykırı gösterilmeye çalışılıyoruz. Aleviliği, toplumun genelinden ayırma çabası, açık bir asimile çabası olduğunu kabul etmek gerekir. Reha Çamuroğlu' nun çabası, Türkiye'deki Alevi sorununa çözüm değil, tamamen kişisel çıkarlarıyla bağlantılıdır. Aleviler her seçimde sola bir bütün olarak oy vermiştir. Son seçimde ise bu oranın biraz daha düşmesinden cesaret alan AKP yavaş yavaş, bu oranları kendi lehine çevirmek istiyor. Ancak bu çabayı, Alevi sorunlarına çözüm üreterek değil, Alevileri yozlaştırarak, Sünniliğe yaklaştırarak, özgünlüğünü yok ederek başarmak istiyor.

Araştırmacı yazar İsmail Elçioğlu, Sünni devlet anlayışının Aleviler üzerinde yarattığı tehlikeye dikkat çekiyor

'Madımak'tan daha tehlikeli'

Araştırmacı yazar ve Avrupa Alevi Birlikleri Federasyonu Kurucu Genel Başkanı İsmail Elçioğlu, Sıvas'ta, aydınlarımızın yakılarak katledilmesini anımsatarak şu uyarıda bulundu: "Bugün ise 20 milyon Alevinin, ana kültürü, inanç biçimi ortadan kaldırılmak isteniyor. AKP'nin 'sözde Aleviler' ile uygulamaya koyduğu 'Sünnileştirme planı'yla Madımak'tan daha tehlikeli bir oyun sahneleniyor. Hatta Madımak'tan, Kerbela'dan, Gazi olaylarından çok daha tehlikeli."

Araştırmacı yazar ve Avrupa Alevi Birlikleri Federasyonu Kurucu Genel Başkanı İsmail Elçioğlu , dayatmacı Sünni devlet anlayışının yarattığı tehlikeye, "AKP Madımak'tan daha tehlikeli bir oyunu sahneye koyuyor" diyerek dikkat çekti. Alevi örgütlenmesinde önemli yeri olan ve Alevilerin hakları için yıllarca mücadele eden Elçioğlu, Sıvas'ta, aydınlarımızın yakılarak katledilmesini anımsatarak şu uyarıda bulundu: "Bugün ise 20 milyon Alevinin, ana kültürü, inanç biçimi ortadan kaldırılmak isteniyor. AKP'nin 'sözde Aleviler' ile uygulamaya koyduğu 'Sünnileştirme planı' yla Madımak'tan daha tehlikeli bir oyun sahneleniyor. Hatta Madımak'tan, Kerbela'dan, Gazi olaylarından çok daha tehlikeli."

'ALEVİ ÖRGÜTLERİ ÇIKAR AMAÇLI'

Elçioğlu, Aleviliğin sorunlarına ilişkin şu değerlendirmelerde bulundu: İzlenecek politika konusunda ise 1977 yılında İran'ın Kum kentinde, resmi bir toplantıda Ayetullah Şeriat Medari 'nin dönemin Diyanet İşleri Başkanı Süleyman Ateş 'e söyledikleri örnek gösterilmektedir. Şeriat Medari' nin şunları ifade ettiği ortaya çıktı: "Sayın başkan, Türkiye Alevileri ateistleşiyor. Ya siz ilgilenin Sünnileştirin ya da bize bırakın Şiileştirelim." Katliamlardan öte asimilasyon formülleri bu tür görüşmelerde başlatılmıştır. Alevi örgütlenmesinin, bugün kuruluş amacından saparak, kişisel çıkarlar için kullanıldığını görmek ve kabullenmek zorundayız.

Alevilerin örgütlendiği dernek ve vakıflar, Alevilikle ilgili yetkin kişilerin yönetiminde olmaması ve çıkar amaçlı kişilerin bu dernek ve vakıflarda faaliyet göstermesi nedeniyle siyasi iktidarların, Aleviler üzerinde istediği siyasi oyunları oynamasının yolu açılıyor. Alevilerin iki düşmanı vardır: Biri Sünni devleti, diğeri Alevilik adına hareket ettiğini iddia eden ancak daha çok çıkar amaçlı hareket eden dernek, vakıf örgütlenmeleridir. Demokrasi, yaşam biçimlerinin olmazsa olmazı olan Alevilerin bu tür örgütlenmelerinde ne yazık ki demokratik mekanizmalar da işlememektedir.

Sünni devlet, Aleviliğin varlığından rahatsız. Aleviliği ortadan kaldırabilmek için, Aleviliğin içinde taraftar bulan birtakım kişilere mevki, makam vererek, Aleviliği asimile edebilmenin yollarını arıyorlar. Ben Alevi dedesiyim, Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlansam da orada asimile olmam, aksine orada Alevilik için mücadele başlatırım. Gerçek Alevi dedeleri, Diyanet'in içinde de mücadelesini yürütecek kadar dirençlidir. Ama bu direnci her dededen bekleyemeyiz. Çünkü para işin içine girdiğinde, siyasal iktidar yardakçıları aramızdan da çıkacaktır. Bunlar sadece Alevilik gündeme geldiğinde gazetelerde isimlerinin geçmesiyle tatmin olacak kadar dirençsiz kişilerdir. Bu kişiler, Aleviliğin sorunlarının tartışıldığı toplantılara katılmak için dahi para talep ederler.

'İSTEKLERİMİZ KABUL EDİLEMEZ DEĞİL'

Aleviler 1400 senedir baskı altındalar ama ibadetlerini sürdürüyorlar. Alevilerin sorunlarının çözümü, dinsel değil hukuksaldır. Aleviler, Alevi toplumunun hukuksal haklarını istiyorlar. 5777 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Birtakım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun'un yürürlükte olması bir engel. Sünni iktidar yetkilileri, cemevlerinin ibadet evleri olmadığın söylüyor. Kendileri, camilerin ibadet evleri olduğuna dair Alevilerin oylarını mı almışlar? Aleviliğin üzerindeki benzer baskı araçları kalkmalı, Alevi çocuklarına zorunlu din dersi verilmesi engellenmeli. Avrupa, Alevilik için çözüm yaratacak olsaydı, Aleviler için "azınlık" tanımı kullanmazdı. Soruna Avrupa'da çözüm bulunamaz, her Alevi samimi örgütlerle mücadelesini yürütmeli.

ALİ RIZA UĞURLU

Alevi İslam Din Hizmetleri Başkanı

AKP'yi AİHM davaları korkuttu

Alevi İslam Din Hizmetleri Başkanı Ali Rıza Uğurlu , AKP hükümetinin Alevilere yönelik girişiminin ardındaki nedenler, " Başbakanlık ve Milli Eğitim Bakanlığı hakkında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) 2 bin Alevi yurttaşın vekâleti ile zorunlu din kültür ve ahlak bilgisi dersinin kaldırılması için dava açtık. AKP hükümeti bu konuda baskılar ile karşılaşıyor ve Alevilerin tanınması gerektiğine inanıyor olabilir" dedi.

Okullarda din ve kültür bilgisi adı altında Sünnilik propagandası yapıldığının altını çizen Uğurlu, 80 bin cami ve 100 bin kişilik kadrosu ile 2 milyar YTL'ye yakın bütçesi olan Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kaldırılması için yapılacak olan çalışmaya destek vermeye de hazır olduklarını söyledi.

Alevi dedelerinin maaş beklentileri olmadığını söyleyen Uğurlu, "Aleviler Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kaldırılmasını isterken dedelerin maaş alması mantıklı olmaz. Ama Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kalkmaması durumunda da özerklik sağlanması gerekir" diye konuştu. Alevilere yönelik açılımın cemaat ve tarikatların önünü açmaya yönelik bir girişim olması durumunda kırmızı çizgilerini koruyacaklarına vurgu yapan Uğurlu, özetle şöyle konuştu: "Alevilerin, cumhuriyet, laiklik, demokrasi gibi kırmızı çizgileri var. Bunların konuşulması ve tartışılmaya açılmasına tahammül edemeyiz. Bu zamana kadar inancını ve onurunu koruyan Alevilere yönelik böyle bir girişim, ülkenin bütünlüğünü bozmaya kalkanların ekmeğine yağ sürer."

HAYDAR GÖLBAŞI

Cumhuriyet Üniv. Sosyoloji Böl. Öğr. Üyesi

ALEVİLER ETKİSİZLEŞTİRİLYOR

AKP'nin Alevilerle ilgili samimiyetini ölçmek için partinin yöneticilerinin ve yandaşlarının zihniyetlerine ve geçmişteki bazı uygulamalarına bakmak yeterli olacaktır. 2 Temmuz 1993'te Sıvas'ta Madımak Oteli'ni ateşe verenlerin hangi siyasal ideolojiyi benimsediklerini biliyoruz. Bu katliamı kınamayanların da siyasal İslam ideolojisini benimsemiş kişilerin bugün iktidarda olduğunu görmekteyiz. Öte yandan Alevilerce kutsal sayılan Karacaahmet Sultan Dergâhı'nı belediye başkanlığı sırasında yıkmak isteyen Recep Tayyip Erdoğan 'ın Alevilik konusundaki samimiyetini tekrar ölçmeye gerek olduğunu düşünmüyorum. Ve en önemlisi de Amasya Anadolu Kız Meslek Lisesi'nde dört Alevi öğrencinin namaz ve oruç baskısı görmesi nedeniyle okuldan ayrılmaları yüzünden Başbakan Erdoğan kendilerini arama gereği duymazken, Adana'nın Kozan ilçesinde on altı yaşındaki bir kız çocuğunun sıkmabaşlı olarak ödül almak üzere devlet ricalinin önünde kasıtlı olarak sahneye çıkartılması ve Erdoğan'ın bu çocuğun ailesini ve kendisini arayarak üzgün olduğunu ifade etmesi düşündürücü olsa gerektir. Bunun anlamı devletin kaymakamının ve oradaki askeri yetkilisinin, alenen baskı altına alınarak tehdit edilmiş olması demektir. Kimse şunu diyemiyor: Türban kamusal alanda yasak olduğu halde o öğrenci neden törene ısrarla türbanlı çıkartılıyor? Yani devletin kanunları bizzat Başbakan tarafından çiğnenmektedir. Kısacası Türkiye Cumhuriyeti sessizce İslam devletine dönüştürülüyor ve buna karşı çıkacak Aleviler de kuşatılarak pasifleştirilmeye çalışılıyor.

Cumhuriyet, 6 Aralık 2007

Türkmen Sitesi

ANASAYFA'ya dön

Hauptnavigation

Zusatzinformationen

Seiteninhalt

ALEVİLERİN 2011 YILI İNANÇ Takvimi

BEKTAŞİLİK İLE HRİSTİYANLIK ARASINDA NE İLİŞKİ VAR

Alevi-Sünni değil; Mesele demokrat olmak!

7. Alevi Çalıştayına değin notlar…

Alevi çalıştayı'nda güvendiğim dostum M.Demir'in notu:

Vedat Tatar

________________________________________________________

PENCERE, İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

PENCERE, İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

Baskı altında ömür tüketmek!

Peki, neden böyle?

Tersine; her şey daha da kötüye gidiyor!

Biz Alevilerin gerçeğidir bu…

TÜRKİYE’DE FARKLI OLMAK

ARAŞTIRMANIN METODOLOJİSİ

ARAŞTIRMANIN AMACI

TANIKLIKLAR

PENCERE

İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

PENCERE

İLHAN SELÇUK

Aleviliğin Özgünlüğü ve Özelliği...

YUNUS EMRE İLE HACI BEKTAŞ

ALEVİLER AKP KISKACINDA -4-

GALİP KARAKUŞ

İslam'ın dışındayız Anadolu'nun ta kendisiyiz

AMAÇ ALEVİ KİMLİĞİNİ BÖLMEK

'Madımak'tan daha tehlikeli'

AKP'yi AİHM davaları korkuttu

ALEVİLER ETKİSİZLEŞTİRİLYOR